Joyland, een taboedoorbrekende Pakistaanse film, werd eind vorig jaar in eigen land verboden. In de film gaat de verlegen hoofdpersoon Haider namelijk werken bij een erotisch danstheater, waar hij valt voor de vurige transgender danseres Biba – en daar staken religieuze leiders een stokje voor. Maar in het buitenland trekt Joyland juist volle zalen en krijgt de film lovende kritieken. Het was de eerste Pakistaanse speelfilm die op het filmfestival van Cannes de juryprijs van Un Certain Regard en de Queer Palm won. Het was ook de eerste Pakistaanse productie die op de longlist stond voor beste buitenlandse film bij de Oscars.
In de wervelstorm van media-aandacht werd Joyland vaak gelabeld als een ‘transgender-liefdesverhaal’. Maar de aantrekkingskracht tussen Haider en Biba overstijgt alle labels, zegt regisseur Saim Sadiq (32) via Zoom. ‘Het zijn twee outsiders die herkenning vinden bij elkaar.’ Joyland gaat volgens hem vooral over de zware ketenen van het patriarchaat. Niet alleen Haider en Biba willen losbreken, ook Haiders echtgenote Mumtaz snakt naar vrijheid. Ze heeft behoeften die niet worden vervuld en wordt in een dienende rol geduwd die haar niet past. In veel Pakistaanse families gaan eer en aanzien voor individuele wensen en belangen.
Regisseur Sadiq groeide ook op in een conservatief, traditioneel middenklassegezin, in Lahore. Zijn vader was majoor in het leger en zijn moeder huisvrouw. Sadiq was echter een feminiene jongen die graag de kleding van vrouwelijke familieleden aantrok, vertelde hij in een eerder interview. Hij zegt dat hij nu liever niet over zichzelf praat. ‘Laten we het erop houden dat ik weinig interesse had in stereotiepe masculiene dingen. Als tiener kreeg ik andere ideeën over de wereld en dat leidde tot botsingen. Ik besef nu dat veel jongens in Pakistan daarmee worstelen.’ Dat gevoel brengt Sadiq over via zijn hoofdpersoon Haider, het zwarte schaap van de familie, die volgens zijn overheersende vader niet mans genoeg is.
Over de auteur
Haroon Ali is freelance journalist en schrijver van het boek Half, over zijn Pakistaans-Nederlandse wortels. Hij maakte voor de Volkskrant ook een tweedelige documentaire over zijn reis door Pakistan, waarvoor hij vrijgevochten vrouwen en lhbtiq’ers interviewde.
De erotisch getinte danstheaters in Lahore en andere grote steden spraken altijd al tot Sadiqs verbeelding. Daar kunnen outsiders zich uitleven, vertelt hij, zonder regels of oordeel. De vrouwelijke performers doen er suggestieve dansjes voor een zaal vol mannen, op nummers met gewaagde teksten. ‘Het gaat ook om de schunnige humor, die vaak ten koste gaat van de mannen. Vrouwen hebben er dus de touwtjes in handen. Het was verfrissend om een omgeving te betreden die seksueel geladen is, maar ook krachtig en matriarchaal aanvoelde.’ In Joyland zien we hoe Biba en andere danseressen zich achter de schermen als diva’s gedragen en de mannelijke theatermedewerkers uitfoeteren; gedrag dat buiten het theater nooit zou worden getolereerd.
Sadiq deed de filmopleiding aan de Columbia-universiteit in New York. Zijn korte afstudeerfilm Darling (2019) gaat – net als Joyland – over een trans danseres die een plek op het podium probeert te bemachtigen. Ze wordt gespeeld door dezelfde actrice die de rol van Biba vertolkt in Joyland. Met zijn afstudeerproject oefende Sadiq dus voor zijn grote speelfilmdebuut; hij wist al langer dat hij de Pakistaanse trans vrouw centraal wilde stellen. Deze vrouwen hebben een andere positie dan in het Westen: ze zijn al eeuwen onderdeel van de Zuid-Aziatische cultuur, en behoorden zelfs tot het hof van vroegere koninkrijken. Maar tegenwoordig moeten ze bedelen, of doen ze sekswerk. Ze zijn erg zichtbaar in het straatbeeld, tegelijkertijd lopen ze daardoor ook veel gevaar.
Wettelijk gezien genieten trans vrouwen meer bescherming dan andere lhbtiq’ers in Pakistan. Maar dat is op papier, want voor de gewone man blijven trans vrouwen een rariteit. Sadiq: ‘Hun bestaan daagt het patriarchaat uit, omdat ze niet in het binaire plaatje passen.’ Ze leven in feite buiten de maatschappij. Dat is zwaar, maar het geeft ze ook een zekere vrijheid. ‘Trans vrouwen zijn helemaal zichzelf, wat voor veel anderen geen optie is.’ De rest moet een maatschappelijke rol vervullen. ‘Dat kan confronterend zijn voor mensen die gevangen zitten in het systeem. Trans vrouwen wekken soms zelfs afgunst op. ‘Wie denken ze wel niet dat ze zijn? Waarom moet ik zo veel opofferen, en zij niet?’ Door het lef van trans vrouwen voelen anderen zich een lafaard.’
Een vrouw als Biba confronteert mannen ook met hun heimelijke verlangens en innerlijke conflicten. Haider wil liever niet dat Biba een geslachtsveranderende operatie ondergaat. En tijdens een moment van passie wil hij dat zij hém penetreert, en niet andersom. Dat kwetst Biba enorm. Ziet Haider haar wel als een volwaardige vrouw, of slechts als een vrouw met een penis? Is Haider eigenlijk een ‘flikker’, schreeuwt Biba tijdens hun ruzie. Die verwarring zie je vaker in niet-westerse landen waar homoseksualiteit verboden is, en mannen zich tot trans vrouwen richten om hun behoeften enigszins te kunnen rijmen met hun masculiniteit.
In een andere gedurfde scène zien we Haiders vrouw Mumtaz, die haar buurman met een verrekijker bespiedt en zichzelf ondertussen bevredigt door tegen een hoge kruk aan te rijden. ‘Dat was het spannendste moment om te filmen’, zegt Sadiq. Hij sprak uitvoerig met de actrice over hoe ze de zelfbevrediging wilden uitbeelden en waar zij zich comfortabel bij zou voelen. ‘We hebben verschillende opties overwogen, maar dit was overtuigender dan een conventionele, expliciete masturbatiescène.’
Het was riskant om zulke momenten in Pakistan op locatie te filmen. Sadiq wilde bijvoorbeeld dat Haider en Biba elkaar zouden zoenen in een donkere steeg. ‘We dachten dat alle buurtbewoners naar bed waren. Toen we rond middernacht wilden draaien, waren er echter nog te veel mensen op.’ De regisseur twijfelde, maar was toch te bang voor pottenkijkers en klikspanen. ‘Het productieteam heeft toen elders een setje gebouwd dat op de steeg leek, zodat we veilig konden filmen. Dat werkte ook.’
Sadiq wist dat hij deze drie scènes – de zoen van Haider en Biba, hun seksuele geworstel en de masturbatiescène met Mumtaz – uit zijn film moest laten als hij de strenge censuur in Pakistan wilde doorstaan en Joyland daar wilde vertonen. ‘Ook al wordt het nergens expliciet; je ziet geen bloot.’ Maar dat was niet genoeg. ‘Ze wilden ook sommige scheldwoorden en schuttingtaal bliepen, maar de logica was ver te zoeken.’ Uiteindelijk lag er een versie die door de censuurcommissie werd goedgekeurd. Toen kregen religieuze leiders echter lucht van de film en ontstond er een hetze op sociale media.
De Pakistaanse Nobelprijswinnaar Malala Yousafzai, die uitvoerend producent van Joyland is, reageerde daarop via een open brief. ‘Tragisch dat een film door en voor Pakistanen wordt verboden, omdat die zogenaamd niet onze levenswijze vertegenwoordigt, of een negatief beeld van ons land zou schetsen. Het tegendeel is waar: deze film gaat over de miljoenen Pakistanen die hunkeren naar vrijheid en voldoening.’ Sadiq zegt dat Yousafzai’s steun cruciaal was. De gekuiste versie wordt nu toch in Pakistan vertoond.
De ongecensureerde, ongeremde Joyland, die alleen in het buitenland wordt vertoond en daar veel lof krijgt, is ondertussen een opsteker voor de vrijgevochten Pakistaanse diaspora – niet alleen lhbtiq’ers, maar ook vrouwen. Zij herkennen het knellende keurslijf van Mumtaz, en hoe ze wanhopig naar lucht hapt. Regisseur Sadiq zegt dat hij daar de meeste berichten over krijgt. ‘Mumtaz doet ons denken aan de vrouwen die we zelf kennen – onze moeders, tantes en zussen – die we nog nooit zo echt en rauw op het scherm hebben gezien.’
Deze versie werd zelfs goed ontvangen in India, wat gezien de grote spanningen tussen de buurlanden een prestatie op zichzelf is. Homoseksualiteit is daar sinds enkele jaren ook niet meer strafbaar, dus Indiase lhbtiq’ers kunnen zich veel vrijer uiten dan Pakistanen. ‘Ik zag video’s van Indiërs die dansen op Biba’s nummer uit de film’, zegt Sadiq met een glimlach. Voelt hij een verantwoordelijkheid, of zelfs druk, als pionier in de Zuid-Aziatische cinema? ‘Nee. Ik heb deze film nooit gemaakt met het idee dat zo veel mensen hem zouden zien. Daar moet ik ook niet over nadenken, want dat zou me juist afremmen. Succes is ook vluchtig, en zo weer weg.’
Sadiq reist de wereld rond om Joyland te promoten, maar Pakistan blijft zijn thuisbasis. Hij wil nog veel meer verhalen vertellen over zijn gesloten en vaak verkeerd begrepen land. ‘Joyland was erg moeilijk om te maken, en al dat gedoe rondom de release viel me zwaar.’ Toch voelt Sadiq zich in Pakistan niet bedreigd als filmmaker, ook niet nu hij in de schijnwerpers staat. ‘In Pakistan word je altijd in de gaten gehouden. Toen Joyland onder vuur lag, kreeg ik wel wat vervelende, ano Source: Volkskrant