In een studio aan de rand van Warschau legt Julija Bukštanovič (34) de laatste hand aan het belangrijkste decorstuk: de oudste boom van het bos. Ze versiert de stam, een bast van verfrommeld bruin papier, met lichtjes en kleurrijke bollen gemaakt van sokken. Dan halen de acteurs het script tevoorschijn voor een nieuwe aflevering van hun zelfgemaakte kinderserie. De avonturen van de geit Ziefirka verhaalt over de belevenissen van allerlei dieren (naast de heldin uit de titel onder meer een das, een slak en een spin) in een groot bos. Een soort Fabeltjeskrant. De acteurs laten de zinnen van hun tong rollen, in een taal die in hun eigen land wordt onderdrukt: het Belarussisch.
Ze zijn zoals veel landgenoten uitgeweken naar de Poolse hoofdstad. In de studio wordt veel gelachen, maar de ondertoon is ernstig. ‘We maken dit om kinderen het Belarussisch te leren’, legt Bukštanovič uit. ‘Want je taal verliezen betekent: jezelf verliezen.’ De Belarussische taal, decennialang ondergesneeuwd door het Russisch, is al langer aan een opmars bezig. Net als het Oekraïens is het een Slavische taal die wezenlijk verschilt van het Russisch. En net als in Oekraïne hangt de taal nauw samen met identiteit en democratische zelfbestemming – iets waar de Belarussische autocraat Loekasjenko weinig voor voelt.
‘In Belarus zou het ondenkbaar zijn dat we dit maken’, zegt actrice Asia Smalak (33), met aan haar rechterarm de geit Ziefirka. ‘Maar hier in Polen zijn we vrij om onze taal te spreken.’ Officieel is het Belarussisch niet verboden, maar culturele initiatieven in de taal worden onderdrukt en wie de taal in het openbaar spreekt, riskeert volgens mensenrechtenorganisatie Viasna arrestatie.
Over de auteur
Arnout le Clercq is correspondent Centraal- en Oost-Europa voor de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
De Russische invasie van Oekraïne eist sinds vorig jaar logischerwijs veel aandacht op. Maar de grootschalige repressie in Belarus die volgde op de protesten tegen de verkiezingsfraude van Loekasjenko in 2020 is nog niet voorbij. Dat is te merken in Polen, waar tussen 2020 en 2022 het aantal Belarussen dat een verblijfsvergunning aanvroeg, verdubbelde tot bijna 60 duizend (vrijwel alle aanvragen worden gehonoreerd). Ongeveer eenderde van hen woont in de hoofdstad. De Poolse overheid schat dat het werkelijke aantal Belarussische burgers in het Centraal-Europese land hoger ligt. Na de vele Oekraïners vormen zij de grootste groep nieuwkomers.
Het regime in Minsk wordt intussen gezien als handlanger van Russische agressie. Het land leende zich als springplank voor de aanval op Kyiv, nu laat het Poetin mogelijk kernwapens stationeren. ‘Een bron van frustratie voor de diaspora’, zegt Aleksander Lapko, directeur van de Belarusian Youth Hub, een cultureel instituut in Warschau. ‘Op 23 februari waren Belarussische activisten helden, op 24 februari werden we geassocieerd met vijanden van democratie en beschaving.’ Dat in Warschau zowel Joe Biden als Volodymyr Zelensky expliciet de Belarussische strijd voor democratie onlangs noemde in toespraken, is een belangrijk signaal voor Belarussen over de grens.
De diaspora zit ondertussen niet stil. De repressie jaagt vooral jonge en getalenteerde mensen de grens over: van de Belarussen in Polen is meer dan 70 procent jonger dan 40. Dit zijn mensen uit de grote IT-sector in het land, maar ook politieke activisten, kunstenaars en journalisten. In Warschau zitten meerdere onafhankelijke media (sommige daarvan al voor 2020). En in de Poolse hoofdstad worden sinds vorig jaar ook jonge Belarussen gerekruteerd voor een aparte eenheid in het Oekraïense vreemdelingenlegioen. Ook zijn er zachtaardiger vormen van verzet, zoals Ziefirka en de Belarussische Fabeltjeskrant.
Bukštanovič, die werkt als taaldocent, probeert de serie even leuk als educatief te maken. Zo gaat deze aflevering over de oudste boom in het bos, die dreigt te worden omgezaagd. De boom is 105 jaar oud en dat is geen toeval. De aflevering verwijst naar de onafhankelijkheid van Belarus in 1918. ‘Aan het einde van de aflevering roepen alle dieren ‘leve ons bos’!’ – een variatie op de demonstratiekreet ‘Leve Belarus’, waarmee je op de straten van Minsk arrestatie riskeert. ‘We willen graag dat onze serie in Belarus bekeken kan worden, dus we moeten een metafoor gebruiken. Maar ouders en kinderen zullen het begrijpen.’ Volgens data van YouTube trekt de serie per aflevering een paar duizend kijkers kijkers in zowel Polen als Belarus.
Ook de evenementen van Lapko’s Belarusian Youth Hub, zoals debatten over geschiedenis, poëzielezingen en muziekoptredens, worden via YouTube in Belarus bekeken. ‘Taal doet ertoe’, zegt Lapko. ‘Het voortbestaan van Belarus als onafhankelijk land staat op het spel. Er is een plan om Belarus te integreren in Rusland en daartoe moet de Belarussische identiteit worden uitgewist, net als in de Sovjet-Unie. Rusland gebruikt cultuur als wapen.’ Loekasjenko, die zijn macht ontleent aan een symbiotische relatie met het Kremlin, beschouwt de Belarussische culturele beweging als ondermijnend. ‘Acteurs en kunstenaars worden op een lijst met terroristen gezet’, zegt actrice Smalak ontzet.
Cameraman Rynat Vystarobski (33), die tot nu toe vooral druk was met de belichting en de perfecte camerahoek voor Ziefirka de geit, vertelt hoe hij vijftien dagen vastzat in de beruchte Akrescina-gevangenis, vanwege een film. ‘Daarin legde ik een verband tussen de stalinistische repressie in de jaren dertig en de gebeurtenissen in 2020.’ Nadat hij uit voorarrest werd ontslagen, besloot hij te vluchten. Nu hangt hem 10 jaar cel boven het hoofd vanwege ‘aanzetten tot haat’. Zijn familieleden belt hij niet, om ze niet in gevaar te brengen.
Het filmen begint. En de oudste boom in het bos? Die wordt uiteindelijk gered, zegt Bukštanovič. ‘Een happy end.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden