Wie aan klimaatbeleid denkt, wordt niet per definitie bevangen door vrolijk stemmende gedachten: minder vliegen, hogere energiekosten, lelijke windmolens, lange wachttijden op een stroomaansluiting. Een werkgroep van wetenschappers en experts komt nu met een vrolijker beeld: Nederland kan in 2050 rechtvaardiger, groener, duurzamer en prettiger zijn. Al vraagt de energietransitie ook offers.
Wie in een tijdmachine stapt en naar 2050 reist, stapt uit in een Nederland dat groener is, geen fossiele brandstoffen meer verstookt, schoner is en stiller bovendien. De Nederlanders van dat moment reizen minder. En als ze dat doen, pakken ze het openbaar vervoer, of ze gaan lopend, of ze nemen de fiets.
Nederlanders kopen in 2050 anders, hergebruiken vrijwel alles, voeden zich voornamelijk plantaardig en verbruiken veel minder energie. De hele samenleving is klimaatneutraal in 2050. Een utopie? Geenzins, denkt het Expertteam Energiesysteem 2050 dat woensdag in Den Haag zijn rapport overhandigde aan minister Jetten van Klimaat en Energie.
Een klimaatneutraal energiesysteem is halverwege de eeuw haalbaar, maar het is ook nodig dat iedereen in Nederland eraan mee kan doen, stellen zij. Het Nederlandse energiesysteem in 2050 moet ‘rechtvaardig, robuust en duurzaam’ zijn, ‘Rechtvaardigheid moet voorop staan’, zegt voorzitter Bernard ter Haar.
Waar de meeste onderzoeken beginnen bij een technische stand van zaken en bij wijze van spreken technologisch en beleidsmatig afdalen in de toekomst, is deze expertgroep begonnen bij het einddoel: een beter Nederland, dat zijn energie niet langer haalt uit fossiele brandstoffen die het klimaat ontwrichten. Vervolgens is gekeken welke stappen nodig zijn om dat einddoel te bereiken.
Het gaat dus niet alleen om het plaatsen van windturbines, zonnepanelen, het trekken van stroomkabels en het graven van waterstofleidingen, aldus de commissie. Zaken als gezondheid, onderwijs, milieu en leefomgeving, sociale cohesie, persoonlijke ontplooiing en veiligheid spelen een even grote rol om bij het gewenste einddoel te komen.
Uit het nadenken over de toekomst komt een prettiger samenleving naar voren, waarin Nederlanders minder reizen en leven in ‘compacte groene steden en dorpen’ met voorzieningen op loopafstand. Op het platteland graast minder vee en boeren planten andere gewassen, onder meer voor ‘natuurlijke grondstoffen’. ‘Kortom, een economie gericht op welvaart én welzijn.’
Principes als leveringszekerheid en betaalbaarheid, die tijdens de afgelopen fossiele decennia centraal stonden, zijn in 2050 nog altijd relevant, aldus de zieners, ‘maar niet afdoende’. Hoe ziet dit nieuwe energiesysteem er volgens hen uit?
Elektriciteit wordt de hoofdcomponent van het Nederlands energiegebruik. Waterstof krijgt, anders dan nu weleens wordt gedacht, een beperkte rol (slechts 10 tot 15 procent van de energie). Waterstof is vooral belangrijk voor de industrie en voor langere perioden dat er geen wind en zon is, vooral in de winter. Dan kan duurzame waterstof gebruikt worden om elektriciteit op te wekken, aldus de experts, die overigens nog veel onzekerheden zien over de toekomstige vraag.
Opmerkelijk is dat de experts, anders dan het kabinet, geen rol van betekenis zien voor kernenergie. Ze stellen voor nog eens goed te kijken naar de plannen voor de bouw van twee kerncentrales.
In een reactie daarop zegt D66-minister Rob Jetten (Klimaat en Energie) dat het kabinetsbesluit om twee kernreactoren te bouwen ‘niet de oplossing van alles’ is, en dat er pas een definitief besluit valt aan het eind van deze kabinetsperiode.
Ter Haar ziet vooral problemen met de inpassing van de beoogde kerncentrales in het elektriciteitssysteem, dat na 2035 al CO2-neutraal moet zijn. De centrales zijn er niet eerder, waardoor ze na hun oplevering mogelijk gaan concurreren met de zonne- en windenergie die dan het land al draaiende moeten houden. ‘We zeggen niet: doe het niet. Maar denk goed na over de inpassing in het systeem.’
De commissie heeft ook twijfels over de beoogde plaats, Borssele, waar nu al een kerncentrale staat. Daar komen straks grote hoeveelheden windenergie van zee aan land en als daar nog twee kerncentrales bij komen, kan het stroomnet het daar mogelijk niet aan.
Een andere opmerkelijke conclusie is dat de commissie een ‘tijdelijke’ rol ziet voor biomassa voor stroomopwekking in voormalige kolencentrales. De CO2 die daarbij vrij komt, kan worden opgeslagen, zodat er CO2 uit de atmosfeer verdwijnt in plaats van wordt toegevoegd. De kooldioxide is immers eerder door planten opgenomen.
‘We hebben bewust dit taboe genoemd’, zegt Ter Haar. ‘Kolencentrales, biomassa, CCS zijn allemaal omstreden. Maar als je ze samenbrengt, kunnen ze iets goed betekenen.’
Bijna alle wijken moeten minstens energieneutraal worden. Vooral slecht geïsoleerde huizen van woningcorporaties moeten snel geïsoleerd worden.
Netbeheerders moeten meer vooruit kunnen werken. Ook als dat betekent dat er nu stroomverbindingen worden aangelegd die eigenlijk nog een maatje te groot zijn.
Industrie, de transportsector en woningen moeten de vraag naar elektriciteit kunnen aanpassen op het aanbod. Dus alles een standje hoger als de zon schijnt en er veel wind is, en juist minder energievraag bij weinig aanbod van duurzame energie.
Kijk of biomassa tijdelijk ingezet kan worden in kolencentrales, waarbij de vrijkomende CO2 wordt afgevangen en opgeslagen (CCS). Zo ontstaan negatieve emissies, die uitstoot van broeikasgas elders kan compenseren.
Opslag van kooldioxide is noodzakelijk om emissies omlaag te krijgen, maar ook op langere termijn om negatieve emissies in de industrie mogelijk te maken.
Zorg dat grondstoffen die worden geïmporteerd duurzaam zijn en dat de winning ervan rechtvaardig is.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden