Waar lopen de correspondenten van de Volkskrant tegenaan in hun dagelijkse leven? Vandaag: Geert Groot Koerkamp ziet in Rusland bijna wekelijks nieuwe naamplaatjes voor slachtoffers van de Sovjet-terreur – en beseft dat de geschiedenis zich herhaalt.
De geschiedenis ligt op straat, voor wie er oog voor heeft. Moskou alleen telt meer dan 130 adressen die verbonden zijn aan de persoon van Vladimir Lenin. Geen gebouw dat de roerganger van de Russische Revolutie ooit heeft betreden, hoe kort ook, of er hangt wel een bord aan de muur dat verhaalt van dat historische feit.
Wie goed kijkt, komt in Moskou en diverse andere Russische steden (en inmiddels ook in andere voormalige Sovjet-republieken en Oostbloklanden) ook onopvallende metalen plaatjes op de muren van sommige huizen tegen. De informatie erop is summier. Naam, toenaam, beroep, en bijvoorbeeld de toevoeging: ‘Gearresteerd op 13 januari 1949. Gefusilleerd op 12 augustus 1952.’
‘Het laatste adres’ is een burgerinitiatief dat in Rusland al jaren functioneert en floreert, in weerwil van de toenemende repressie tegen de mensenrechtenbeweging in het land. Bijna wekelijks worden nieuwe naamplaatjes aangebracht die verwijzen naar het laatste woonadres van mensen die slachtoffer werden van de politieke terreur in de Sovjet-Unie, tot aan hun arrestatie en daaropvolgende dood. Het project is geïnspireerd door de ‘Stolpersteine’, de sobere gedenkstenen voor de slachtoffers van de nazi’s die in Duitsland en andere Europese landen, ook Nederland, in de trottoirs zijn te zien.
Moskou kent een eigen ‘topografie van de terreur’. De inmiddels op last van de staat geliquideerde mensenrechtenorganisatie Memorial zette al jaren terug een interactieve website op onder de titel ‘Dat is hier!’. Kleurige kaarten laten zien waar zich in en om de Russische hoofdstad goelagkampen en gevangenissen bevonden, waar mensen werden doodgeschoten, begraven of gecremeerd, waar hun doodvonnissen werden getekend. Veel locaties zijn sindsdien verdwenen, of soms met moeite te onderscheiden in het moderne stadsbeeld. Maar sommige ooit beruchte gevangenissen hebben tot op de dag van vandaag hun bestemming behouden, en daar wordt als voorheen geschiedenis geschreven.
Zoals de Matrosskaja Tisjina (Matrozenrust), waar in 1991 de coupplegers terechtkwamen, na een mislukte poging Sovjetleider Michail Gorbatsjov op een zijspoor te zetten. Twee jaar geleden verzamelden duizenden demonstranten zich in de belendende straten om de vrijlating te eisen van oppositieleider Aleksej Navalny.
In 2009 overleed hier Sergej Magnitski. De jurist werd gearresteerd nadat hij omvangrijke belastingfraude en corruptie op het spoor was gekomen. In de gevangenis werd hij vermoedelijk geslagen en is hem cruciale medische zorg onthouden. Zijn naam is na zijn dood verbonden aan Europese en Amerikaanse sanctiewetten tegen mensenrechtenschendingen, in Rusland en elders. Magnitski werd uiteindelijk bizar genoeg – postuum, een unicum – zelf veroordeeld voor belastingontduiking.
Afgelopen week zou Sergej Magnitski 51 zijn geworden. Hij ligt begraven in een stille uithoek van de Transfiguratiebegraafplaats in Moskou, op een kilometer van de gevangenis, zijn ‘laatste adres’. Een eenvoudige, zwart marmeren grafsteen draagt zijn wereldwijd bekende portretfoto. Oók vlakbij bevindt zich de Moskouse Stadsrechtbank, waar dezer dagen het proces afloopt tegen de 41-jarige Vladimir Kara-Moerza. De openbare aanklager heeft tegen de politicus 25 jaar strafkolonie geëist, wegens ‘landverraad’ en kritiek op de Russische inval in Oekraïne.
Kara-Moerza is al jarenlang de belangrijkste pleitbezorger van de westerse magnitski-wetten. Dat is volgens hemzelf een primaire reden voor zijn arrestatie en aanstaande veroordeling. Hij overleefde tweemaal ternauwernood een aanslag op zijn leven door vergiftiging, die zijn gezondheid sterk aantastte. In zijn laatste woord vergeleek hij zijn eigen zaak (die geheel achter gesloten deuren wordt behandeld) met de showprocessen onder Stalin. De strafmaat is inderdaad ongekend sinds de Stalinperiode. Saillant detail is dat een van de rechters in het proces tegen Kara-Moerza betrokken was bij de arrestatie en berechting van Magnitski, en daardoor in 2013 zelf op de sanctielijsten belandde.
Aanstaande maandag is de uitspraak in deze nu al historische zaak.
Source: Volkskrant