Na drie jaar lockdown, gevolgd door een grote dodelijke covidgolf, is de behoefte aan een emotionele uitlaatklep in China groot. Kunst kan die bieden, maar kunstenaars wordt het werken moeilijk gemaakt en tentoonstellingen worden afgeblazen.
Er waren zwart-witfoto’s van Shanghai in lockdown te zien, traditionele rolschilderijen van quarantainecentra en PCR-testkiosken, en kalligrafie van gecensureerde teksten. Maar wie de Chinese kunsttentoonstelling Drie Jaar, Drie Mensen nu bezoekt, ziet alleen witte muren met lege haakjes. De expositie, met bijna tweehonderd werken die terugblikken op drie jaar zerocovidbeleid, opende recent in een galerie in Shanghai. Maar vier dagen later werd ze alweer gesloten, op last van de overheid.
Tal van onafhankelijke Chinese kunstenaars hebben de voorbije jaren werk gecreëerd over het zerocovidbeleid, de strenge aanpak die China tot eind vorig jaar voerde en die een enorme impact had op het land. Maar hun kunst kan in China amper vertoond worden. Verschillende kunstenaars met aan covid gerelateerd werk zijn de voorbije maand gewaarschuwd of opgepakt door de politie, meerdere tentoonstellingen zijn gesloten en online publicaties over hun werk zijn gecensureerd.
Over de auteur
Leen Vervaeke is correspondent China voor de Volkskrant. Zij woont in Beijing. Eerder was ze correspondent België.
‘Je zal geen musea of galeries meer vinden die iets rond dit onderwerp doen’, zegt de curator van een onafhankelijke kunstruimte in Beijing, die eerder dit jaar een evenement rond zerocovid organiseerde en om veiligheidsredenen anoniem wil blijven. De lokale autoriteiten zetten haar onder druk om minder gevoelige activiteiten te organiseren. ‘Zodra het evenement voorbij was, wisten we dat dit onderwerp afgesloten was. Dat we het er nooit meer over zouden hebben, omdat het te gevaarlijk was.’
De mogelijkheid om in China kunst over zerocovid te tonen, lijkt recent nog meer afgenomen. Tijdens de drie jaar zerocovidbeleid was er enige ruimte om de strenge controle in de kunstwereld te omzeilen: lokale autoriteiten controleren culturele evenementen niet altijd even gedetailleerd voor ze toestemming geven, of begrijpen de betekenis van kunstwerken soms niet. Zo kon een jonge artiest zijn werk, een collage van propagandaslogans rond covid, in een museum tentoonstellen omdat de overheid de kritische lading ervan niet doorhad.
Maar na de protesten en abrupte afschaffing van het zerocovidbeleid, gevolgd door een dodelijke covidgolf, is de controle veel strenger geworden. De Chinese overheid lijkt het virus uit het collectieve geheugen te willen wissen. De jonge artiest werd vorige maand op het matje geroepen door de autoriteiten. Hij durft zelf geen interview te geven. ‘De organisator van de tentoonstelling vertelde hem dat er politie in burger op de expo rondhing, en dat er problemen waren met zijn werk’, aldus de curator in Beijing. ‘Veel kunstenaars moesten recent “thee gaan drinken” bij de politie.’ ‘Thee gaan drinken’ is een Chinees eufemisme voor een officieus politieverhoor.
De tentoonstelling in Shanghai was in november 2022 al even te zien, in een kleinere versie. Maar door de woelige gebeurtenissen in die periode – de oplopende onrust en de protesten – besloten de organisatoren toen na enkele dagen de tentoonstelling alleen toegankelijk te maken op afspraak. In de tweede helft van maart, na het politiek gevoelige Volkscongres, achtten ze de rust voldoende teruggekeerd voor een publieke expositie. Hun inschatting bleek verkeerd: de tentoonstelling werd na vier dagen gesloten. De organisator en kunstenaars wilden om veiligheidsredenen geen interview geven.
De organisatoren hadden vooraf toestemming gekregen van de lokale autoriteiten, en hadden een akkoord bereikt over een catalogus, waarin de meest kritische werken ontbraken. Maar meteen na de opening begonnen de problemen. Op de openingsdag moest de galerie een groot affiche van de buitengevel weghalen, om de expo minder zichtbaar te maken. Op de vierde dag bleek dat iemand de tentoonstelling gerapporteerd had, en kwam het bevel te sluiten. Tegen sluitingsuur was de galerie zo goed als leeg. Tegen de muur stonden nog enkele laatste werken, ingepakt en klaar voor transport.
Shanghai beschikt over een netwerk van overheidsmedewerkers en vrijwilligers, die helpen met de ‘handhaving van cultuurwetgeving’. Ze controleren of tentoonstellingen geen ongeoorloofde werken bevatten, of toneelstukken niet afwijken van het goedgekeurde script, en of er zich geen ‘problemen’ voordoen. Er zijn geen duidelijke richtlijnen over wat wel en niet mag. Maar zodra een kunstactiviteit gerapporteerd wordt, grijpen lokale autoriteiten meestal hard in, om kritiek van hogerhand te voorkomen.
In het strikt gecensureerde mediaklimaat in China kan kunst rond zerocovid een maatschappelijke rol vervullen. Zo bood de tentoonstelling in Shanghai een forum voor collectieve verwerking van de twee maanden durende lockdown van Shanghai, die de stad zwaar tekende. Volgens getuigen reageerden veel bezoekers erg geëmotioneerd op de expo. Ze huilden voor schilderijen van voedseluitgiftes en quarantainecentra, omdat die hen aan hun eigen ontberingen deden denken.
Ook de expo in Beijing fungeerde als een emotionele uitlaatklep. ‘Mensen hadden eindelijk een gelegenheid om over hun zielenroerselen te praten’, aldus de curator. ‘Sinds eind vorig jaar is alles zo snel veranderd, en hebben we amper een minuut gehad om onze levens aan te passen. Na de ‘wittepapierrevolutie’ (de protesten van eind november, red.) zijn er veel heftige zaken gebeurd. Sommigen hebben familieleden verloren, anderen hebben problemen met de autoriteiten. Al die gevoelens kwamen samen in dat evenement.’
De heftige overheidscensuur lijkt vooral voort te komen uit een angst dat de zerocovidkunst Chinezen blijvend kan herinneren aan het politieke falen van Beijing. De culturele uitingen worden gezien als een potentiële bron van activisme, in navolging van de wittepapierprotesten. ‘Ze willen ons geheugen wissen’, zegt de curator in Beijing. ‘Als je nieuwsberichten van de voorbije drie jaar opzoekt, dan bestaan die vaak niet meer. Ze publiceren nu nieuwe artikelen, waarin ze de geschiedenis herschrijven.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden