Turkije islamiseert? Welnee, de Turkse samenleving wordt juist steeds minder religieus. De islam is op de terugtocht. Wat vader des vaderlands Kemal Atatürk nooit echt lukte, Turkije meer seculier maken, gebeurt onder president Recep Tayyip Erdogan vanzelf, al diens pogingen Turkije conservatiever en islamitischer te maken ten spijt.
Vandaar dat Erdogan in de aanloop naar de verkiezingen van 14 mei niet de godsdienst uitspeelt als troefkaart. Hij weet donders goed dat hij daarmee zeker de jongere kiezers niet voor zich zal weten te winnen. Ook het stimuleren van het islamitisch onderwijs heeft hen niet nader tot de moskee gebracht. Integendeel, zo stelde ik vast bij het onderzoek voor mijn nieuwe boek. De ‘imam hatip’-scholen zijn verworden tot het afvoerputje van het Turkse onderwijssysteem.
Rob Vreeken is correspondent voor de Volkskrant in Istanbul. Op 12 april verschijnt bij uitgever Prometheus zijn boek Een heidens karwei – Erdogan en de mislukte islamisering van Turkije.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Op de vaststelling in de ondertitel van het boek krijg ik ook in Turkije soms verbaasde reacties, zeker bij geheide seculieren. Het lijkt haast of ik daarmee afbreuk doe aan hun vertrouwde, misschien wel geliefde angstbeeld: een Turkije dat onder Erdogans AK-partij steeds meer in islamitisch vaarwater komt.
En inderdaad, voor de overheidsorganen, het regeringsbeleid en de officiële retoriek gaat dat zeker op. De vraag is alleen: heeft dat in de samenleving het door de autoriteiten gewenste effect? Mijn antwoord: nee. Integendeel.
Stel dat Turkije islamiseert, zoals menigeen denkt. Dan zou je verwachten dat de islam meer en fanatieker aanhangers krijgt. Het tegendeel is geval, zo blijkt uit onderzoeken. Stel dat Turkije islamitischer wordt. Dan zou je verwachten dat meer vrouwen een hoofddoek dragen. Het tegendeel is het geval. Stel dat Turkije islamiseert. Dan zou je verwachten dat de godsdienstige regels over zedelijkheid strenger worden nageleefd. Het tegendeel is het geval. Voor jongeren wordt seks voor het huwelijk steeds vanzelfsprekender.
Stel dat Turkije islamitischer wordt. Dan zou je verwachten dat de samenleving minder tolerant wordt voor lhbti’ers. Het tegendeel is het geval. Stel dat de islam oprukt in Turkije. Dan zou het zo moeten zijn dat vrouwen zich voegen naar de secundaire, dienende positie die in de sharia voor hen is weggelegd. Het tegendeel is het geval, steeds meer Turkse vrouwen verlangen gelijke behandeling.
Hoewel de meeste mensen in Turkije nog in God zeggen te geloven, speelt godsdienst in het dagelijks leven van de Turken een steeds kleinere rol. De door Erdogan herhaaldelijk geuite ambitie een ‘vrome generatie’ te kweken, loopt op niets uit.
Zo stuit Erdogans conservatieve agenda op een eenvoudige werkelijkheid: ook in Turkije is de samenleving maar in beperkte mate maakbaar. Wat met Turkije en de Turken gebeurt, wordt niet in de eerste plaats bepaald door wat de regering in Ankara wil, maar door duurzame moderniseringsprocessen: economische groei, toename van het onderwijs, kleinere gezinnen, emancipatie van de vrouw, de internetrevolutie, mondialisering, verstedelijking. Erdogan en zijn AKP hebben het nakijken.
En terwijl ik bezig was het materiaal voor mijn boek te verzamelen, gebeurde er een land verderop iets dat mijn stelling in één klap bevestigde. De Iraanse bevolking kwam in opstand tegen het regime van de ayatollahs. Aangevoerd door jonge vrouwen die de kledingregels zat zijn, gaven Iraniërs maandenlang uiting aan hun afkeer van religieuze dwingelandij.
Geen land waar de islam er decennialang zo bij de mensen is ingehamerd als de Islamitische Republiek. En wat is het resultaat? Is Iran islamitischer geworden? Nee, integendeel. Als érgens duidelijk wordt dat ‘staat’ en ‘samenleving’ twee verschillende dingen zijn, dan wel in de straten van Teheran. Zestien jaar geleden, ten tijde van de massale ‘Republikeinse Protesten’ in onder meer Istanbul, Ankara en Izmir, waarschuwden Turkse kemalisten: pas op, Turkije wordt net als Iran! Hun voorspelling komt nu uit. Alleen niet zoals ze hadden bedoeld.
Maar laat ik niet overdrijven. In Istanbul geen zedenpolitie die de straten afstruint naar verkeerd geklede vrouwen. In Turkije staat de economie er, ondanks de inflatie, beter voor dan in het sjiitische buurland. Massale protestgolven kent Turkije niet meer sinds bovengenoemde protesten, afgezien van die ene vlaag van de Gezi-beweging in 2013. En dat de onvrede met de regering er niet zo omvangrijk als in Iran, blijkt telkens weer bij verkiezingen. Die worden al twintig jaar lang gewonnen door Erdogan en zijn AKP.
Of ze daar in mei weer in zullen slagen, is de vraag. De peilingen suggereren dat de AKP en haar coalitiepartner MHP hun parlementaire meerderheid zullen verliezen. Of dat ook geldt voor Erdogan in de presidentsverkiezingen is minder zeker. Het lijkt een dubbeltje op z’n kant te worden. De nieuwe kiezers van generatie Z kunnen de doorslag geven. En hoe dan ook gaan zij niet mee in de vrome plannen die Erdogan met hen heeft.
Sorry Tayyip, maar dat is mislukt.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden