De aankomende weken maakt het laatste cohort leerlingen van groep 8 de eindtoets. Vanaf volgend schooljaar wordt de eindtoets vervangen door de ‘doorstroomtoets’. Anders dan nu, wordt het schooladvies straks in principe naar boven bijgesteld als de toetsuitslag hoger is dan verwacht. Op dit moment hoeven scholen in zo’n geval het gegeven schooladvies alleen te heroverwegen. De gedachte is dat met die wijziging meer recht wordt gedaan aan de capaciteiten van leerlingen en de kansenongelijkheid wordt bestreden. Maar, klopt dat wel?
Thomas van Huizen is universitair hoofddocent aan de Utrecht University School of Economics.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Met de Staat van het Onderwijs in 2016, het jaarlijkse rapport van de Onderwijsinspectie, ontstond het beeld van de leerkracht als ‘bevooroordeelde poortwachter’. De Onderwijsinspectie trekt daarin de conclusie dat kansenongelijkheid oploopt omdat leerlingen met laagopgeleide ouders vaker een lager advies krijgen voor het voortgezet onderwijs dan leerlingen met hoogopgeleide ouders, ook als ze dezelfde scores hebben op de eindtoets. Dat verschil is toegenomen sinds de invoering van het huidige systeem, in 2014/15, waarin het schooladvies van de leerkracht leidend werd.
De oorzaak voor deze ontwikkeling werd al snel gevonden in (onbewuste) vooroordelen van docenten. De toets was immers objectief. Dit beeld houdt nog steeds stand. Zo schreef Aleid Truijens afgelopen maand nog in deze krant over de invoering van het huidige systeem: ‘Dat leidde aantoonbaar tot advisering naar sociaal milieu, waarbij vooroordelen en lage verwachtingen van sommige kinderen volop meespeelden.’
De werkelijkheid blijkt veel genuanceerder. In de eerste plaats zijn de prikkels om goed te presteren op de eindtoets verstoord doordat nu eerst het schooladvies wordt gegeven en dit advies alleen nog naar boven kan worden bijgesteld. Hoe hoger het voorlopig schooladvies, hoe minder belangrijk de uitslag is van de eindtoets. Voor een leerling met een vwo-advies op zak heeft het toetsresultaat geen enkele consequentie. Voor andere leerlingen kan de toets juist een laatste kans zijn en daarom wordt er alles aan gedaan, inclusief toetstrainingen, om het onderste uit de kan te halen.
Hierdoor zijn scores op de eindtoets moeilijker te vergelijken. Want – in tegenstelling tot wat de Inspectie aannam – leerlingen met dezelfde scores hebben niet per se dezelfde capaciteiten of talenten. Daarom waren de conclusies van de Inspectie te sterk. Het interesssante is dat de verschillen in schooladviezen tussen sociaal-economische groepen nauwelijks zijn veranderd sinds 2010, zoals Lex Borghans en Ron Diris laten zien in het economenvakblad ESB. Als vooroordelen van leerkrachten volop zijn gaan meespelen, waarom blijkt dat niet uit de ontwikkeling van de schooladviezen?
De gevolgen van meetfouten blijven in het algemeen onderbelicht in de discussie over toetsen, schooladviezen en kansenongelijkheid. Terwijl ze per definitie een rol spelen bij toetsen, zelfs in de betrouwbare toetsen van het Cito. Door toevalligheden zien we uitschieters naar boven of naar beneden. Want een leerling kan een goede of slechte dag hebben, veel vragen goed of fout gokken en de selectie van vragen kan in het voordeel of juist in het nadeel van de leerling werken.
In een binnenkort te verschijnen studie die ik samen met Madelon Jacobs en Matthijs Oosterveen schrijf, is te zien dat dergelijke meetfouten een belangrijke verklaring zijn voor de ongelijkheid in schooladviezen. Na correctie van die meetfouten, blijkt er maar weinig over te blijven van de verschillen in adviezen tussen sociaal-economische groepen. Omdat leerkrachten ook andere factoren meenemen bij het opstellen van de schooladviezen, zoals de resultaten van methodegebonden toetsen, is het maar de vraag of leerkrachten systematisch bevooroordeeld zijn.
Ook andere bevindingen zijn moeilijk te rijmen met het beeld van de bevooroordeelde docent. Zo is het opvallend dat er géén consistent bewijs is voor onderadvisering van kinderen met een migratieachtergrond. Sterker nog: bij dezelfde prestaties en sociaal-economische achtergrond blijken kinderen met een migratieachtergrond een hoger advies te krijgen. Een mogelijke verklaring hiervoor is dat kinderen met een migratieachtergrond een spectaculaire inhaalslag maken tijdens de basisschooljaren en dat leerkrachten verwachten dat die ontwikkeling zich zal voortzetten.
Kortom: men mag wat meer vertrouwen hebben in de professionals die dag in dag uit met de leerlingen werken. Kansenongelijkheid in het onderwijs is één van de grootste maatschappelijke problemen, maar schooladviezen zijn hierbij van beperkt belang.
Wanneer het schooladvies vanaf volgend jaar in principe naar boven moet worden bijgesteld, zullen toevallige uitschieters een belangrijkere rol gaan spelen bij de plaatsing in het voortgezet onderwijs. Daarom valt te verwachten dat straks meer kinderen ‘afstromen’ van een hoger naar een lager niveau in het voortgezet onderwijs. Ook versterkt de nieuwe werkwijze de neiging om te investeren in trainen voor de toets. Niet moeilijk te bedenken welke groepen deze kans vooral zullen benutten.
Kansenongelijkheid zou dus wel eens kunnen toenemen in het nieuwe stelsel. Toetsen zijn een belangrijk hulpmiddel in het onderwijs en leveren een betrouwbaar beeld op van capaciteiten, mits een reeks toetsgegevens wordt gebruikt. Het blijft onverstandig om te veel waarde te hechten aan één enkel toetsmoment.
Gelukkig heeft de minister naast de doorstroomtoets ook maatregelen aangekondigd die wél succesvol kunnen zijn bij de bestrijding van kansenongelijkheid, zoals het uitbreiden van het aanbod van brede en heterogene brugklassen, extra investeringen in de kwaliteit van het onderwijs waar dat het meest nodig is, en het vergroten van het bereik van voorschoolse educatie.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden