De inkt van Het spel en de knikkers van vorige week was nog niet droog, of een heuse coalitie van wethouders, dokters en (gezondheids)wetenschappers publiceerde een open brief waarin het kabinet werd opgeroepen toch door te gaan met het verlagen van de btw op groente en fruit, van 9 naar nul procent. En ik had nog wel opgeschreven dat dat evident een beroerd idee was, als samenvatting van een keurig rapport van de economische onderzoekers van SEO Economisch Onderzoek waarin deze conclusie ook werd getrokken, maar dan in een kleine 170 pagina’s.
Hoe kan dat? Hebben die wethouders, dokters en (gezondheids)wetenschappers soms een fout ontdekt in het rapport waardoor de conclusies onjuist blijken? Dat niet, maar ze willen ‘knopen doorhakken’, en iets doen met de ‘hete aardappel’. Actie dus. Doorpakken.
Deze vaststellingen om te beginnen: Ja, laten we meer groente en fruit eten. Ja, laten we minder vlees en ander dierlijk eiwit eten. En minder suiker. Meer flora en minder fauna eten bevordert de gezondheid van mens én wereld. Ja, de overheid heeft hierin een sturende rol, en moet beleid voeren dat deze omslag bevordert. Tot zover is iedereen akkoord, denk ik, in elk geval de auteurs van de open brief en ik.
Een stap verder. Het beïnvloeden van prijzen draagt effectief bij aan het veranderen van de consumptie. Maak groente en fruit (relatief) goedkoper dan dierlijk eiwit, en mensen gaan meer plant eten en juist minder dier. Ook iedereen akkoord.
Nog een stapje. Juist voor mensen met een erg laag inkomen is het lastig gezond te eten. Het ontbreekt aan de middelen om (gezond) voedsel te kopen. Iedereen akkoord.
Maar dan. Dan zeggen de gewaardeerde brievenschrijvers: en dus is het een goed idee om groente en fruit btw-vrij te maken. En zeg ik: dat is een slecht idee, evident zelfs. Hoe kan dat?
We lopen gelijk op als het gaat om het doel. We wandelen samen verder als het gaat om de doeltreffendheid van het beleid. Maar de wegen scheiden zich als het gaat om doelmatigheid en uitvoerbaarheid. Ik vind ze belangrijk; het kan de briefschrijvers (blijkbaar) niet veel schelen.
Waarom is zo’n btw-vrijstelling ondoelmatig? Omdat die niet alleen geldt voor mensen met een erg laag inkomen, maar voor iedereen. Ik citeer een oudere CPB-studie, getiteld, Bouwstenen voor een moderne btw: ‘Het verlaagde tarief is niet doelmatig. Het is bedoeld als instrument om de belastingdruk van lagere inkomens te verminderen. De belastingderving is hierdoor groot, maar de bereikte herverdeling is klein.’ Hoezo? ‘Hogere inkomensgroepen hebben veel meer voordeel van het verlaagde tarief dan lagere inkomensgroepen.’ Hoe moet het wel: ‘Een uniform btw-tarief’. En arme huishoudens dan? ‘Inkomstenbelasting en sociale uitkeringen zijn betere instrumenten.’
Kan de overheid dan niets doen aan de relatieve prijzen? Zeker wel. Het makkelijkst via specifieke belastingen, zoals een vleestaks, een vettaks, een suikertaks. Maar ook wel via specifieke subsidies voor groente en fruit. Het voordeel van specifieke belastingen en subsidies is dat er een veel grotere impuls mee kan worden gegeven dan met zo’n btw-vrijstelling. Die scheelt 9 procent, maar misschien wil je vlees, vet en suiker wel de helft duurder maken.
Is het betere de vijand van het goede? De brievenschrijvers zullen me misschien best gelijk willen geven, in theorie. Maar dan zeggen ze tegelijkertijd: liever ondoelmatig beleid dan geen beleid. Actie dus. Doorpakken.
Over de auteur
Frank Kalshoven is oprichter van De Argumentenfabriek. Reageren? Email: frank@argumentenfabriek.nl.