Sophia in een Tiroler jurkje, poserend bij een meer in Oostenrijk. Sophia niksend in een badjas met een vriendin op bed. Sophia, die op het balkon van een hotel vertelt hoeveel zin ze heeft om naar Londen te gaan. Tot zover deze willekeurige greep uit haar foto’s en filmpjes op Instagram.
Maar dan: Sophia op een werkbank, haar romp van haar benen getrokken. Een man peutert met een schroevendraaier in haar transparante achterhoofd.
Hoe menselijker de robot, hoe gruwelijker de momenten waarop ze behandeld worden als de verzameling snoeren, siliconen en software die ze zijn. Sophia, gemaakt door de Amerikaan David Hanson, is een van de bekendste humanoïden: robots die zo veel mogelijk op een mens lijken. Een ander voorbeeld is Geminoid F, uit het laboratorium van de Japanner Hiroshi Ishiguro. Hij maakt vrouwelijke humanoïden, op twee robots na die sprekend lijken op hemzelf en op de Japanse minister van Digitalisering. Of, het meest recentelijk: Ameca, ontwikkeld door de Britse firma Engineered Arts. Een haarloos, huidloos wezen – buiten de grijsblauwe handen en het gezicht – met een getailleerd torso en een vrouwelijke stem. Hoewel er ook mannelijke humanoïden zijn, zijn vrouwen veruit in de meerderheid.
Ook virtuele robots hebben vaak een vrouwelijke stem: Siri, Alexa, Cortana. Oorspronkelijk allemaal vrouwen, hoewel gebruikers nu soms wel voor een man kunnen kiezen. Hoe komt het dat ontwikkelaars zo vaak voor vrouwen kiezen?
Het idee om vrouwen door (mensachtige) objecten te vervangen is niet nieuw. Door de geschiedenis heen zijn er talrijke verhalen geschreven waarin vrouwen worden vervangen door objecten. In het korte verhaal The Lady Automaton van E.E. Kellett uit 1901 wordt al gesproken van een wetenschapper die een vrouwelijke, pratende robot maakt. Een gemakkelijk taakje, want ‘wat is een vrouw van deze tijd, behalve een pop met tweedehands meningen?’ vraagt de hoofdpersoon zich af. Een modernere variant zie je in Her, de film uit 2013 waarin de hoofdpersoon verliefd wordt op een vrouwelijke stemassistent.
In de werkelijkheid gebeurt het ook. Zo was de ontwikkeling van de computer er aanvankelijk op gericht om vrouwelijke, administratieve werknemers te vervangen. Hun soft work werd software.
Dat bedrijven als Microsoft, Apple, Amazon en Google in eerste instantie vrouwelijke stemassistenten kiezen, heeft ongetwijfeld te maken met het feit dat mensen een voorkeur hebben voor vrouwelijke stemmen, in deze context. De assistenten voeren servicetaken uit die in de ‘normale’ wereld ook vaak door vrouwen worden verricht.
Onderzoekers van de Amerikaanse universiteit MIT lieten in een experiment mensen in het Boston Museum of Science luisteren naar de presentatie van een kleine robot met een expressief, genderneutraal gezicht maar een vrouwelijke of mannelijke stem. Voor de presentatie krijgt elke proefpersoon vijf dollarbiljetten, waarna de robot onder meer een verhaal houdt over de werking van zijn of haar hard- en software. Na afloop van het verhaal zegt de robot dat mensen het geld als fooi mogen achterlaten, of mee naar huis mogen nemen. Vooral mannen geven de robot met een vrouwelijke stem meer fooi en vinden haar betrouwbaarder. Wat het effect van genderstereotyperingen bij robots op de samenleving in zijn geheel is, is lastig te zeggen, maar dit soort afgebakende onderzoeken bieden wel aanwijzingen.
Lotte van Elteren richt zich als AI-onderzoeker en filosoof aan de Radboud Universiteit op het maatschappelijke effect van kunstmatige intelligentie. ‘Robots worden grotendeels door mannen ontwikkeld’, zegt Van Elteren. Volgens een rapport van het AI Now Institute is 80 procent van de AI-wetenschappers man. ‘Dat zij bij een robot die ons moet dienen overwegend kiezen voor witte vrouwen die alles met een glimlach accepteren en klakkeloos opdrachten uitvoeren, zegt iets over hoe zij, en wij als maatschappij, naar deze vrouwen kijken.
‘Je kunt je voorstellen dat als we gewend raken om tegen een vrouwelijke stem voortdurend op gebiedende wijs te spreken zoals we dat doen bij stemassistenten – doe dit, doe dat – dat dit misschien iets doet met de manier waarop we met vrouwen omgaan. Maar dit argument is wel behoorlijk controversieel en speculatief, want het is hetzelfde principe gebaseerd als dat mensen agressief worden van gewelddadige computerspelletjes. En dat is nooit bewezen.’ Wel laten techbedrijven hun stemassistenten tegenwoordig iets meer van zich afbijten – zo besloot Apple Siri wat meer verbale hulpmiddelen te geven als ze voor teef of erger wordt uitgemaakt. Voorheen kwam ze niet verder dan ‘ik zou blozen als ik het kon’.
Overigens zijn er ook mannen die vervangen worden door robots. De magazijnen van Amazon zijn bijvoorbeeld geoptimaliseerd voor robotkarren in plaats van mensen. Anna Salomons is hoogleraar aan de Universiteit Utrecht, gespecialiseerd in de invloed van technologie op de arbeidsmarkt. ‘Zoals we nu robots bouwen om mensen te vervangen, zouden we ook robots kunnen maken die bijvoorbeeld mensen met een handicap toegang geven tot de arbeidsmarkt. Of mensen die fysiek zwaar werk doen ondersteunen. Maar omdat arbeid zo zwaar belast wordt, is het interessanter om werknemers te vervangen.’
Robots die arbeidsplaatsen verdringen, raken zowel mannen als vrouwen. Maar een robotkar of -arm doet geen gooi naar menselijkheid, die wordt niet beoordeeld op het vermogen beleefd te glimlachen. De meest geavanceerde chatbot van het moment, ChatGPT, wordt geprezen om het vermogen leesbare teksten te produceren, maar wordt niet als een wezen of identiteit gezien.
De humanoïde Sophia heeft intussen het staatsburgerschap van Saoedi-Arabië gekregen – iets wat voor veel mensen onbereikbaar is. Van Elteren heeft daar haar bedenkingen bij. ‘Door dit soort robots te behandelen alsof het echte vrouwen zijn, doe je iets af aan hoe we het werk en intellect van mensenvrouwen behandelen. Als we een robot die nog zo gelimiteerd is op gelijke voet stellen, wat zegt dat dan over hoe we vrouwen zien?’
Spraaktechnologie is flink in ontwikkeling. Google bouwt al jaren aan het Universal Speech Model: AI die de duizend meest gesproken talen ter wereld machtig is. Vorige maand kwam het bedrijf met een update: USM heeft getraind met 12 miljoen uur aan spraakopnamen en 28 miljard zinnen, in meer dan driehonderd talen. Op dit moment herkent en vertaalt USM meer dan honderd talen.
Mensachtige robots zijn doorgaans generalisten. Omdat ze op een mens moeten lijken, en dus als een mens moeten kijken, bewegen én praten zijn ze in al die dingen afzonderlijk niet zo goed als robots die zich maar op één ding richten. De robot Ameca kan met haar gezicht menselijke uitdrukkingen nabootsen, maar klinkt nog niet zo natuurlijk als de stemmen van een bedrijf als Sonantic. Deze Britse start-up kan synthetische stemmen produceren die niet van een mens te onderscheiden zijn.
Waar veel robotstemmen intussen teksten vrij natuurlijk kunnen voorlezen zonder duidelijke pauzes tussen lettergrepen en zinsdelen die plots omhoog of omlaag gaan, kunnen de stemmen van Sonantic ook geloofwaardig plagen en flirten. De truc? Ademhalen. Zuchtjes, een scherpe inademing. Of, nou ja, dat simuleren natuurlijk. Sonantic speelde al een rol in de actiefilm Top Gun: Maverick. Hier vertolkte de AI de stem van Iceman, omdat de acteur Val Kilmer door keelkanker zijn stem niet meer kan gebruiken. De start-up is gekocht door Spotify, dat hiermee een onvermoeibare en oneindig veelzijdige presentator in huis heeft. Wat de streamingdienst er precies mee gaat doen, zal de toekomst leren.
De hoeveelheid vrouwelijke mensrobots is op techexpo’s al opvallend, maar in de wereld van seksrobots lijkt er amper een mannelijke variant te bestaan. Seksrobots kunnen met behulp van kunstmatige intelligentie en robotica onder andere praten, luisteren en bewegen. Volgens de seksspeeltjessite Bedbible zou de seksrobotindustrie zo’n 185 miljoen euro waard zijn en worden er jaarlijks 56 duizend van deze poppen verkocht.
Het Bredase MotsuToys maakte vijf jaar geleden de eerste Nederlands sprekende variant: Robin. ‘Motorisch en technisch gezien was dat best een uitdaging’, zegt mede-eigenaar Niels van der Voort. De robot kon knipperen, haar hoofd draaien en met spraakherkenning beperkt reageren op wat iemand zei. ‘Nu zou je met ChatGPT echt iets leuks kunnen maken.’
Robin is afgeschreven. In 2020 verstuurde Van der Voort een persbericht over ‘de eerste robotzelfmoord van Nederland’, met een filmpje waarin hij Robin zo hard tegen haar billen trapt dat haar hoofd uit een raam vliegt. Een puur financiële kwestie, zegt Van der Voort. ‘Voor elk extraatje moest je een nieuwe mal gieten, daar ben je zo twee ton aan kwijt. Op een gegeven moment is de vraag naar Nederlands sprekende seksrobots wel verzadigd.’ MotsuToys gaat onder andere verder met vrouwentorso’s die niet eens over een hoofd, armen of benen beschikken maar wel een ‘voelbaar maagdenvlies’ hebben – of al Source: Volkskrant