De argeloze passant ziet het zoveelste stuk rotskust dat oprijst vanuit de Middellandse Zee. Maar bij geoloog Gijs van Dijk roept het onopvallende pakket zandsteen op Sicilië beelden op van een van de spectaculairste gebeurtenissen van de afgelopen miljoenen jaren. Hij ziet de sporen van de Atlantische Oceaan die met veel geweld door een natuurlijke dam brak om een goeddeels lege Middellandse Zee op te vullen.
Ruim vijf miljoen jaar geleden moet het gebeurd zijn. De Middellandse Zee was een onherbergzame woestijn met een aantal meren zo zout dat er maar weinig in kon overleven.
Over de auteur
Niels Waarlo is algemeen verslaggever van de Volkskrant. Eerder werkte hij op de wetenschapsredactie en schreef hij over tech.
Dat kwam doordat de zee grotendeels afgesloten was geraakt van de Atlantische Oceaan. De naar elkaar toe bewegende aardplaten onder Afrika en Europa hadden de Straat van Gibraltar tussen Spanje en Marokko dichtgeknepen. Honderdduizenden jaren lang lag de zee in te dampen als een pan zout water op een vuurtje, zoutlagen van kilometers dikte achterlatend op de bodem. Wetenschappers spreken van de messiniaanse crisis, vernoemd naar het geologische tijdperk waarin het plaatsvond.
Minstens zo opzienbarend is een gangbaar idee over hoe deze crisis plotsklaps ten einde kwam. De Atlantische Oceaan zou bij de Straat van Gibraltar zijn doorgebroken, waarna vers oceaanwater bulderend de Middellandse Zee in stroomde. Ook hier hebben wetenschappers een naam voor die zo uit een sciencefictionboek had kunnen komen: de zancliaanse megavloed.
In extreme scenario’s zou de zeespiegel na de damdoorbraak tot wel 10 meter per dag zijn gestegen. Door grote hoogteverschillen op de zeebodem zou een zeewaterval van meer dan een kilometer hoogte zijn ontstaan. Dat pakket zandsteen op Sicilië is het eerste tastbare bewijs voor deze vloed, schrijven Van Dijk en zijn collega’s van de Universiteit Utrecht in het vakblad Sedimentology. Het ligt, in tegenstelling tot eerdere bewijzen, boven water omdat het omhoog is geduwd door de botsende aardplaten.
Onder het versteende zand liggen gipslagen en afzettingen uit een rivierdelta die zijn neergelegd tijdens de crisis, duidend op ondiep en zeer zout water. Boven het zandpakket ligt een mengsel van kalk en klei, ná de crisis neergelegd op een kalme, diepe zeebodem. Het versteende zand waar de studie om draait, vormt de overgang tussen deze totaal verschillende werelden.
Dat zand zit vol ribbelvormige sporen van snelstromend water en stapelde zich in zo’n hoog tempo op dat bodemdieren geen kans zagen er graafsporen in achter te laten. Dergelijke aanwijzingen duiden er volgens de onderzoekers op dat het is achtergelaten door een sterke zeestroming, waarschijnlijk de megavloed. Van Dijk: ‘In de honderdduizenden jaren ervoor is er op die plek nooit een vergelijkbare stroming geweest. Het is zo uniek, zo plotseling, dat ik weinig andere verklaringen zie.’
Een aannemelijk verhaal, reageert geofysicus Daniel García-Castellanos van onderzoeksinstituut CSIC in Barcelona, die eveneens onderzoek doet naar de messiniaanse crisis. Een dergelijk zandpakket zou ook afgezet kunnen zijn door een rivier of getijdestroming, stelt hij. Alleen zou je bij getijden verwachten dat het water heen en weer spoelde en dat laten de ribbels in het zand niet zien. Bovendien stroomde het parallel aan de helling en niet ervan af, zoals je bij een rivier zou verwachten.
‘Als kan worden bevestigd dat deze afzettingen afkomstig zijn van de zancliaanse vloed, zijn dit inderdaad de eerste die zijn bemonsterd en direct bestudeerd’, aldus García-Castellanos. Om meer zekerheid te krijgen helpt het als de route van het aansnellende water richting de oostelijke Middellandse Zee met meer zekerheid kan worden vastgesteld.
Eerdere aanwijzingen voor de grote vloed zijn onder meer afkomstig uit seismische profielen – een soort scans van de zeebodem door middel van geluidsgolven. Bij de straat van Gibraltar is te zien dat rond het einde van de messiniaanse crisis een meer dan 200 kilometer lang, U-vormig kanaal uit de bodem is gesleten. Meegesleurd door gewelddadig binnengutstend oceaanwater, is het idee.
Toch blijft het lastig om af te lezen wat er al die miljoenen jaren geleden exact gebeurde, zegt geoloog Wout Krijgsman van de Universiteit Utrecht. De hoogleraar onderzoekt deze gebeurtenis al sinds de jaren negentig en was ook betrokken bij het onderzoek naar het zandpakket op Sicilië. Krijgsman ziet steeds meer aanwijzingen voor een grootschalige vloed, maar hoe snel de Middellandse Zee weer vol liep, is nog onzeker. Was het de grootste monstervloed uit de geschiedenis van de aarde, die de zee in minder dan twee jaar helemaal opvulde, of gingen er eerder honderden of duizenden jaren overheen?
Een vergelijkbare discussie speelt over hoe ver de waterspiegel in de zoutmeren eigenlijk gezakt was tijdens de crisis. Schattingen lopen uiteen van honderden meters tot kilometers. Krijgsman: ‘Maar het is in alle gevallen een extreme situatie. Er lag goor, klef water waar je door het zoutgehalte alleen maar op kon drijven.’
Hij kijkt dan ook met spanning uit naar de twee boorkernen uit de zeebodem die een groot schip eind dit jaar zal nemen bij de Straat van Gibraltar: eentje in de Atlantische Oceaan en eentje in de Middellandse Zee. Uit de samenstelling van de sedimentlaagjes hoopt hij bijvoorbeeld af te lezen hoe snel zeestromingen stilvielen en weer op gang kwamen.
Eigenlijk, zegt Krijgsman, was die hele megavloed slechts uitstel van executie. Afrika kruipt nog elk jaar een beetje dichter tegen Europa aan, waardoor de Straat van Gibraltar in de komende miljoenen jaren opnieuw zal worden afgesloten. Ooit houdt het toch echt een keer op voor de Middellandse Zee.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden