Vlaskamp, oud-China-correspondent en buitenlandredacteur, onthulde zaterdag dat ze in oktober vorig jaar slachtoffer is geworden van intimidatie en bedreiging. Vlaskamp was een ‘anti-Chinese’ journalist, waarmee ‘het niet goed zou aflopen’, aldus een onbekende belager in het Chinees. De bedreigingen verliepen via een Telegram-chat met de Chinese dissident Wang Jingyu, over wie Vlaskamp eerder een artikel had gepubliceerd.
Een onbekende boekte op naam van Vlaskamp en Wang hotelkamers in Den Haag, en tipte de autoriteiten dat ze de nabijgelegen Chinese ambassade op wilden blazen. Er werd van Vlaskamp geëist dat ze een kritisch artikel van internet zou halen. Het is onduidelijk wie er precies achter zit, maar degene die de dreigementen stuurde doet zich voor als iemand die de belangen van de Chinese staat behartigt.
Chinadeskundigen reageren geschokt op de gebeurtenissen. ‘Dat China op tal van manieren druk zet op mensen met een Chinese identiteit in overzeese gebieden, is voor mij geen nieuws’, zegt China-expert Ardi Bouwers. Dat lot treft bijvoorbeeld Oeigoeren die gevlucht zijn voor vervolging in China. ‘Maar nu ik hoor dat het ook een niet-Chinese journalist van de Volkskrant is overkomen, in Nederland, denk ik: hoe durven ze? Hoe halen ze het in hun hoofd?’
Bouwers, sinoloog en docent aan de Universiteit van Amsterdam, herkent de intimidatietechnieken die Vlaskamp ten deel vielen. ‘Het gaat China om controle over informatie’, legt ze uit. ‘Het belangrijkste doel ervan is zorgen dat slechts een bepaald verhaal over China naar buiten komt, door alle verhalen die daar tegenin gaan weg te drukken. Zeker onder de huidige president Xi Jinping worden kritische verhalen steeds minder getolereerd.’
Beijing richt zich in het buitenland doorgaans op mensen met een Chinese achtergrond. ‘Als je een Chinese identiteit hebt, ben je voor de regering een Chinees en verwachten ze verbondenheid en loyaliteit van je’, aldus Bouwers. ‘Mensen met een sterke band met China zijn zich er altijd van bewust dat ze in de gaten gehouden kunnen worden, dat gedrag gevolgen kan hebben voor hun visum of werk. Zo kweekt het regime zelfcensuur.’
Wie toch iets zegt, krijgt te maken met een propaganda-campagne, bijvoorbeeld een reeks negatieve berichten op sociale media. ‘De bedoeling is dat critici op een gegeven moment moe worden en denken: ik heb geen zin meer in al dat gedoe, ik hou liever mijn mond.’
Dat de lange arm van Beijing ver strekt is al langer bekend. Twee jaar geleden noemde de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) China een van de grootste bedreigingen voor de Nederlandse veiligheid. Het land maakt zich onder meer schuldig aan ‘omvangrijke en structurele’ spionageactiviteiten, zo staat in het jaarverslag van 2021.
Ruim een half jaar geleden bleek bovendien uit onderzoek van een Spaanse mensenrechtenorganisatie dat China ‘illegale politiebureaus’ heeft in tal van landen, waaronder Nederland. Er zouden sterke aanwijzingen zijn dat het via bureaus in Amsterdam en Rotterdam gevluchte burgers in de gaten houdt, en misschien zelfs onder druk zet. Volgens China zou het slechts gaan om ‘servicepunten’ voor Chinezen in Nederland. Voor betrokkenheid bij intimidatie zijn geen aanwijzingen gevonden, liet het ministerie van Buitenlandse Zaken weten, maar de bureaus zijn inmiddels gesloten, op aandringen van Nederland.
China is ‘steeds assertiever’ op ons grondgebied, schreef ook minister Dilan Yesilgöz van Justitie en Veiligheid in november vorig jaar aan de Tweede Kamer. ‘Extra inzet is nodig op ongewenste inmenging door China.’ Het kabinet belooft een intensievere aanpak, ‘in een hogere versnelling’. Op het verhaal van Vlaskamp wil het ministerie van Justitie en Veiligheid niet reageren. ‘We kunnen niet ingaan op specifieke casuïstiek’, laat een woordvoerder weten. Wel ziet de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid de dreiging toenemen. ‘De kennis over en de bewustwording van ongewenste buitenlandse inmenging moet omhoog om de weerbaarheid van Nederland te vergroten. Naïviteit kunnen we ons niet veroorloven.’
Bij het Nederlandse kabinet en de Europese Unie staat het onderwerp sinds vier à vijf jaar ‘hoog op de agenda’, constateert ook Susanne Kamerling, associate fellow bij het Institute for Security and Global Affairs (ISGA) van de Universiteit Leiden en specialist op het gebied van veiligheid en Azië.
Het verhaal van Volkskrant-journalist Vlaskamp maakt volgens Kamerling een onderbelicht probleem zichtbaar. ‘Oeigoeren in Nederland hebben al veel langer last van extreme intimidatie’, aldus Kamerling. ‘Ze zijn veel kwetsbaarder, omdat ze vaak nog familieleden in China hebben, en niet een grote organisatie als een krant achter zich hebben.’ Een woordvoerder van Buitenlandse Zaken bevestigt dat Chinese minderheden en dissidenten regelmatig slachtoffer worden van druk en intimidatie vanuit China. ‘Daar heeft Nederland in het verleden al meermaals zorgen over uitgesproken tegen Chinese gesprekspartners.’
Het ministerie heeft Beijing ook om opheldering gevraagd over de intimidatie van Vlaskamp en Wang. ‘Elke vorm van ongewenste inmenging, dreiging en intimidatie is volstrekt onacceptabel’, aldus de woordvoerder. Als blijkt dat sprake is van ongewenste inmenging zal het kabinet ‘het betreffende land hier stevig op aanspreken’ en ‘overgaan tot actie waar nodig’.
Het kabinet zegt in te zetten op drie sporen: diplomatiek anticiperen, de weerbaarheid van dissidenten en andere kwetsbare groepen verhogen, en het inzetten van bestuursrechtelijke of strafrechtelijke maatregelen. Ook benadrukt Buitenlandse Zaken dat een gecoördineerde aanpak van ongewenste buitenlandse inmenging nodig is binnen de Europese Unie. ‘Nederland zet zich daarvoor in, door middel van betere informatiedeling en samenwerking.’
China-deskundige Kamerling vindt het oprichten van een meldpunt voor intimidatie en bedreiging van diaspora vanuit hun moederlanden, waaronder China, een goed idee. ‘Het probleem is dat meldingen van intimidatie nu verspreid binnenkomen. Waar ga je naartoe als je je bedreigd voelt? Naar de lokale politie, meestal. Maar op het politiebureau van Appingedam hebben ze waarschijnlijk geen idee wat ze moeten met iemand die met zo’n verhaal aan komt zetten.’
Bij delen van de overheid ‘is wel veel kennis over China en de activiteiten van de Chinese Communistische Partij’, zegt Kamerling. ‘Maar ik heb er minder vertrouwen in dat informatie goed wordt gedeeld en dat er ook een centraal overzicht is, behalve bij de inlichtingendiensten. En dan is het vooral eenrichtingsverkeer; er komt niet per se altijd bescherming voor terug. Ik ken veel mensen uit de Oeigoerse gemeenschap die zich niet beschermd voelen door de autoriteiten.’
In oktober 2022 zegde minister van Buitenlandse Zaken Wopke Hoekstra toe dat hij een ‘verkenning zou starten naar een eventueel meldpunt voor gemeenschappen in Nederland die slachtoffer worden van ongewenste buitenlandse inmenging’, maar het is onduidelijk of en wanneer dat meldpunt er komt.
Het kabinet is ook voornemens de bewustwording bij lokale politici en ambtenaren te vergroten. Net als bij politieagenten. ‘Zij moeten voldoende kennis hebben van de materie om ongewenste buitenlandse inmenging tijdig te kunnen herkennen’, zo staat in de de Kamerbrief van november, ‘en voldoende handvatten hebben om op te treden in geval van incidenten’.
Het is belangrijk dat politie en ambtenaren zich beter in dit onderwerp verdiepen, vindt ook Ardi Bouwers. ‘Als je weet dat dit soort dingen gebeuren in Nederland, ben je al een stap verder. En het vergt de nodige culturele vaardigheden om mensen met een Chinese identiteit zo ver te krijgen dat ze aangifte doen. In China hebben mensen namelijk niet zo veel vertrouwen in de staat.’
Kamerling noemt het pijnlijk dat dissident Wang Jingyu bij politie en justitie minder goede hulp kreeg dan Vlaskamp. ‘Voor de krant gingen alle deuren open. Dat is over het algemeen niet wat een Oeigoer zou meemaken.’ Kamerling is blij dat Vlaskamp haar verhaal openbaar heeft gemaakt. ‘Als zoiets gebeurt, is transparantie heel belangrijk, blijkt ook uit onderzoek. We moeten de kracht van democratie gebruiken om deze te beschermen. En dat je toch gewoon je werk blijft doen. Dat je niet aan zelfcensuur doet, je niet laat intimideren. Voordat je het weet, denken ze: het helpt.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden