Halverwege het toneelstuk Laura H. begint onderzoeksjournalist Thomas, die wordt gespeeld door acteur Tim Olivier Somer, eenmalig over de jezidi’s. ‘Nog geen tien minuten van Laura vandaan vinden er executies plaats. De hoofden van de gedode mannen worden op het plein tentoongesteld. Duizenden jezidivrouwen worden ontvoerd, verkracht en doorverkocht als seksslaaf. Soms gaat het om meisjes die niet ouder zijn dan 7. Die meisjes zijn bovendien het duurst’, zegt Thomas. Naast hem op het podium staat de jihadbruid Laura, die zijn opmerking over de grootste slachtoffers van de terreurbeweging IS volledig negeert.
Na een mediastorm over haar ontsnapping uit het kalifaat in Syrië in 2016 en een prijswinnend boek van Volkskrant-journalist Thomas Rueb over haar radicalisering, vertaalde Theater Oostpool in 2020 het verhaal van Laura H. naar de planken. De jonge vrouwelijke Syriëganger uit Zoetermeer riep hevige reacties op in het publieke debat: mensen waren ofwel geïnteresseerd in haar getroebleerde jeugd en beweegredenen of spraken van buitensporige media-aandacht voor ‘een dader’, in plaats van voor de etnisch-religieuze jezidibevolking uit Noord-Irak. IS-strijders zijn verantwoordelijk voor de genocide op deze eeuwenoude, Koerdisch sprekende minderheid, die in 2014 in de Iraakse regio Sinjar werd overmeesterd door de terroristische groepering. Duizenden mannen werden vermoord, 6.500 jezidivrouwen en hun kinderen werden gevangengenomen en tot slaaf gemaakt, jongens werden gehersenspoeld en opgeleid tot kindsoldaten. Er worden nog altijd 2.700 jezidi’s vermist.
Over de auteur
Ela Çolak is freelance cultuurjournalist en schrijft voor de Volkskrant over film en theater.
Toen in 2019 een feestelijke foto van uitgever Das Mag met Rueb verscheen, met de mededeling dat de filmrechten van Laura H. waren verkocht, viel dat dan ook verkeerd bij schrijver Abdelkader Benali. ‘Er is geen enkele reden tot jubel of feestvieren of succes vieren rond dit zeer pijnlijke verhaal’, schreef Benali op Facebook. ‘Er is totaal geen gevoel voor de slachtoffers of de omstandigheden waarin dit gebeurt. Nee, wat telt, is dat we een spannend relaas zo snel als mogelijk als fictie kunnen presenteren zodat we het kunnen vermarkten.’
Het toneelstuk Laura H., dat op 6 april in reprise gaat, begint met een monoloog van het toneelpersonage Thomas, die uit het bericht van Benali citeert. Sterker nog, de heftige kritiek en ‘twitterexplosies’ zijn een belangrijk thema in het stuk. ‘We vertellen in de voorstelling niet louter haar levensverhaal: we doen eigenlijk een onderzoek naar de verschillende perspectieven op Laura H.’, aldus regisseur Nina Spijkers (34).
Door de coronapandemie moest de tournee in 2020 tweemaal worden stopgezet, waardoor veel voorstellingen werden afgelast. In de herneming mag na Jade Olieberg en Charlie Chan Dagelet nu actrice Selin Akkulak (26) de rol van Laura H. op zich nemen. Akkulak was al op haar 13de op de Nederlandse televisie te zien in de NPO-kinderserie Vrijland; de meesten zullen haar kennen van haar hoofdrol in de geprezen dramaserie Sihame (2022). Akkulak vertelt dat ze het toneelstuk Laura H. drie jaar geleden bezocht en dat het een enorme indruk op haar maakte.
‘Ik dacht: voor een actrice is dit een onwijs interessante rol. Na de voorstelling zei ik tegen een vriendin: als het ooit in reprise gaat, moet ik dit spelen’, zegt Akkulak. ‘Toen ik vorig jaar hoorde dat dat ging gebeuren, heb ik meteen gepolst bij wie ik moest zijn om auditie te kunnen doen.’
Regisseur Nina Spijkers: ‘Dat mailtje was niet nodig geweest, hoor, ze stond al op onze lijst.’
Het werd Spijkers drie jaar geleden niet in dank afgenomen dat ze een toneelstuk maakte over een jihadreiziger: in het AD verkondigde de Nederlands-Amerikaanse Free Yezidi Foundation, die opkomt voor de slachtoffers van terreurgroep Islamitische Staat, dat ‘de aandacht zou moeten uitgaan naar de slachtoffers en niet naar de daders’.
‘Dat deed veel met me’, zegt Spijkers. ‘We hebben de voorstelling echt zorgvuldig gemaakt en over elk woord nagedacht. Maar ik snap goed dat mensen het desondanks als aanstootgevend ervaren en vinden dat het de ruimte van een ander, belangrijker verhaal inneemt.’
In de voorstelling gaat het deels over de jeugd van Laura H.: haar broertje is ernstig ziek, ze belandt op haar 15de in een jeugdzorginstelling en wordt een tienermoeder. Ze vindt haar heil in de islam en bij een geradicaliseerde Palestijnse man, die haar tijdens hun relatie mishandelt. Toch besluit ze met hem en haar twee jonge kinderen af te reizen naar Syrië. Na een ontgoochelend verblijf in het kalifaat besluiten ze terug te keren en vindt er een bloedstollende ontsnapping plaats aan de grens van Syrië. Haar tegenspeler Thomas zet in het toneelstuk nu en dan zijn vraagtekens bij wat de jonge vrouw hem allemaal vertelt.
In kranten en aan talkshowtafels buitelden journalisten en opiniemakers ondertussen over elkaar heen: volgens de felste critici werd Laura H. op verschillende platforms neergezet als een slachtoffer, terwijl ze zonder twijfel een aandeel had in de terreurgroep IS. Als dieptepunt was er een gezellige kerstspecial van programmamaker Margriet van der Linden, die in Mensen met M de intussen gederadicaliseerde Laura H. ontving, zonder haar daarbij aan de tand te voelen over de slachtoffers van IS.
Is het bieden van een groot platform aan een dader dermate schofferend, dat we daar ook in de kunsten voor moeten waken? Moeten makers, kortom, meer rekening houden met de slachtoffers van een dergelijke dader?
Fictie over gruwelijke waargebeurde feiten leidt vaker tot ophef en morele dilemma’s. Toen vorig jaar de Netflix-serie Dahmer – Monster over de Amerikaanse seriemoordenaar Jeffrey Dahmer verscheen, zeiden nabestaanden dat de makers hun persoonlijke tragedies hadden uitgemolken. Dahmer werd de op twee na meestbekeken Netflix-serie. Slachtofferhulp Nederland riep de streamingdienst op de serie te verwijderen. De voorzitter van de stichting heeft naar eigen zeggen niets tegen het genre true crime, maar in Dahmer liepen feiten en fictie te veel door elkaar heen, waardoor de serie een grens zou zijn overgegaan.
Tegelijk verwacht het publiek dat kunst, of het nu een serie, een film, een toneelstuk of beeldende kunst is, grenzen verkent, prikkelt. Dat vindt ook regisseur Spijkers. Met Laura H. wil ze voornamelijk het grijze gebied onderzoeken tussen dader- en slachtofferschap.
‘Ik maak ook kunst om mensen aan het denken te zetten en zaken die ongemakkelijk zijn uit te zoeken en te belichten. Wat ik heb geprobeerd is extremiteiten van Laura H.’s karakter, zowel het daderschap als de slachtofferrol, te laten zien. Door haar weg te zetten en in een hokje te stoppen, denk ik dat je elimineert wat wij als samenleving van haar levensverhaal kunnen leren.’
Journalist, schrijver en AD-columnist Brenda Stoter Boscolo (39) plaatste naar aanleiding van de voorstelling Laura H. in 2020 een verontwaardigd bericht op haar website. Stoter Boscolo deed al jarenlang verslag over de genocide op de jezidigemeenschap, waaruit haar boek Het vergeten volk (2019) is voortgekomen. In een gesprek stelt ze voorop dat ze nog nooit moeite heeft gehad met uitingen van kunst.
‘Ik vind het zelfs prachtig als toneelstukken over maatschappelijke thema’s gaan’, zegt ze. ‘Maar ik vond het pijnlijk dat de makers dit verhaal brachten op het moment dat de genocide nog gaande was. Jezidi’s in binnen- en buitenland waren ook woest: ze vonden het schofferend naar de slachtoffers. Maar dat kun je niet alleen de makers kwalijk nemen, want het verhaal van de jezidi’s leefde gewoon niet. Daar komt nu gelukkig langzaam verandering in.’
De voornaamste kritiek van Stoter Boscolo betrof het hele plaatje: de disproportionele media-aandacht voor één persoon, waarbij er ook nog veel aandacht was voor haar persoonlijke leed.
‘Ik vond het simpelweg niet gepast dat er op dat moment zo veel aandacht uitging naar Laura H., terwijl er zoveel jezidi’s, ook in ons land, worstelen met een trauma. Er verblijven nog altijd meer dan 180 duizend jezidi’s in vluchtelingenkampen en het aantal daders dat voor zaken als slavernij werd berecht is op één hand te tellen. Voor jezidi’s is er sinds 2014 bijna niets veranderd.’
Welkom was dan ook het toneelstuk Schuld, dat afgelopen najaar uitkwam bij Toneelgroep Maastricht en waarin de situatie in het kalifaat en in Nederland juist vanuit het perspectief van jezidivrouwen wordt verteld. Regisseur Jouman Fattal vertelde aan de Volkskrant dat ze met het stuk, dat is geschreven door Timen Jan Veenstra, een balans wilde aanbrengen. Iets waar bijvoorbeeld ook de Nederlands-Koerdische filmregisseur Reber Dosky zich hard voor maakt: zijn documentaire Daughters of the Sun, over negen jezidivrouwen en kinderen die het leven weer oppakken in Noord-Irak, draait momenteel in de Nederlandse bioscopen.
‘Wat ik zo mooi vond aan Schuld, dat jammer genoeg niet in reprise gaat, is dat ze de blikken van jezidivrouwen zo goed hadden gevangen’, zegt Stoter Boscolo. ‘Ik heb in Irak, waar ik veel jezidi’s in vluchtelingenkampen heb gesproken, precies hetzelfde gezien: een gelaten, getraumatiseerde blik. Op een gegeven moment krijgen ze in het toneelstuk flashbacks en het was echt alsof ik daar Source: Volkskrant