N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Tientallen brieven In Zwolle verblijven achttien IS-vrouwen op een terroristenafdeling. Ze schreven een vertrouweling over het uitzichtloze leven daar. Hun kinderen zien ze eens in de zes weken, hun staatsburgerschap raken ze waarschijnlijk kwijt. „We hebben geen toekomst meer in Nederland.”
De meeste mensen deugen werd een bestseller toen Nawal H. nog in Syrië gevangen zat, in 2019. Ze vond het boek afgelopen februari in de kleine bibliotheek van de terroristenafdeling in Zwolle. Nawal (32) had „weinig concentratie” – ze was net terug in Nederland – maar werd gegrepen door het betoog van schrijver Rutger Bregman over dat de mens van nature geneigd is het goede te doen. „Echt heel mooi.”
Ze vraagt zich af waarom De meeste mensen deugen er eigenlijk stond, daar tussen de „boeken waarvan wordt gehoopt dat gedetineerden ze lezen en dat ze hun zienswijze op dingen veranderen”. Geloven ze in de gevangenis écht dat de meeste mensen deugen? „Want aan de andere kant”, schrijft Nawal op 23 maart 2023, „is het Nederlandse beleid: jij deugt niet. Je hebt een fout gemaakt en je mag het niet meer goedmaken.”
Nawal is een van de achttien vrouwen op de afdeling speciaal ingericht voor terroristen in de gevangenis van Zwolle. Met twee ‘speciale operaties’ werden de vrouwen vorig jaar door Nederland opgehaald uit Noord-Syrische detentiekampen, waar Europese uitreizigers werden vastgehouden nadat de Islamitische Staat in 2019 werd verdreven.
De vrouwen hebben het echt nodig om contact te hebben met mensen buiten deze muren. De meesten zitten al jaren vast in een echo-chamber en dat wordt hier niet anders
Nawal
Van de buitenwereld krijgen de vrouwen sinds hun repatriëring weinig mee. Vanuit hun cellen kijken ze uit op de betonnen gevangenismuur. Ze mogen niet op internet, lezen geen kranten. Met de vaste telefoonlijn mogen de vrouwen in totaal veertig minuten per week ‘naar buiten’ bellen, daarna begint een vrouwelijke robotstem de gesprekken te verstoren. De vrouwen mogen brieven schrijven, op papieren met streepjes of blokjes, die ze uit notitieboeken scheuren. Het briefverkeer verloopt onregelmatig, omdat alle brieven door de gevangenis worden gekopieerd en opgeslagen.
Veel brieven worden de laatste maanden verstuurd naar Uitgeest, naar het huis van Ad Corten, gepensioneerd visserijbioloog. Het actieve CDA-lid voerde afgelopen jaren actie om Nederlandse kinderen terug te halen uit het kalifaat. Zo kwam hij in contact met hun moeders. Zeven van de vrouwen stuurden hem tientallen brieven, waarmee Ad Corten naar NRC is gestapt, omdat hij zich zorgen maakt. „De wijze waarop de vrouwen nu worden behandeld”, zegt hij, „levert risico’s voor de maatschappij op.” Omdat de vrouwen niet met journalisten mogen praten, ziet Ad Corten „geen ander alternatief”. NRC verifieerde de inhoud van de brieven door te spreken met andere betrokkenen die de afdeling van dichtbij kennen.
Sommige vrouwen schrijven Ad Corten foutloos, gedecideerd, met een krullerig handschrift. Anderen met boze lange zinnen zonder punten en basale spelfouten („We hebben geen vlieg kwaat gedaan”). „Vergis je niet Ad”, schrijft Nawal, een van de beste schrijvers van de groep. „De vrouwen hebben het echt nodig om contact te hebben met mensen buiten deze muren. [...] De meesten zitten al jaren vast in een echo-chamber en dat wordt hier niet anders.”
Anders dan veel andere Europese landen heeft Nederland ervoor gekozen terrorismeverdachten bij elkaar op te sluiten. De aanpak stamt uit de tijd van de Hofstadgroep, het netwerk van Mohammed B., de moordenaar van Theo van Gogh. In eerste instantie belandden leden van de Hofstadgroep in de reguliere gevangenis. Totdat bleek dat ze er aan het ronselen waren. Ze werden er weggehaald en met elkaar op één afdeling geplaatst, in een strenger regime.
Nadat de eerste vrouwen terugkeerden uit Syrië, werd in 2020 ook voor hen een terroristenafdeling opgericht. Ook op de vrouwenafdeling is het regime streng. De vrouwen hebben een eigen, kleine luchtplaats, waar ze één uur per dag mogen zijn. Op weekenddagen mogen ze drie uur per dag uit hun cel – veel minder dan gevangenen in reguliere detentie, met wie ze absoluut geen contact mogen.
Er zit een „belangrijk nadeel” aan de Nederlandse aanpak om terreurverdachten bij elkaar te zetten, zegt Elanie Rodermond. Ze is criminoloog bij de Vrije Universiteit Amsterdam en doet onderzoek naar de vrouwelijke terroristen. „Als je praat met mensen die hun radicale gedachtegoed hebben losgelaten, hoor je een belangrijke gemene deler: in vrijwel alle gevallen ging die stap gepaard met nieuwe sociale contacten, met praten over andere zaken dan hun ideologie. Het gewoon kunnen hebben over muziek, mannen, films, kinderen, zonder dat je daar door een enkele fanatiekeling om wordt berispt. Dat is belangrijk. Op de terroristenafdeling kan dat eigenlijk niet.”
Waar het op neerkomt is dat we eigenlijk geen toekomst hebben in Nederland
Op het eerste gezicht schetsen de vrouwen in hun brieven een gemoedelijk beeld van de Zwolse vrouwenafdeling. Ze hebben een ‘crea kast’, met knutsel- en breispullen. Ze breien sjaals en knopen armbandjes voor elkaar, en voor elkaars kinderen. Ze maken samen ontbijtjes, bakken cupcakes en taarten – „alles waar meer dan 700 calorieën in zitten”. Sommigen luisteren naar R&B en houden van Feyenoord. De gevangenisboeddhist leert de vrouwen meditatie-methodes, daarna drinken ze een kop ‘vrouwenthee’. Elke zes weken gaan de vrouwen naar de kerk, aan de andere kant van de gevangenis. Daar lezen ze boeken voor, voor hun kinderen. „Vrijwilligers en de pastoor branden de video die ze van ons opnemen op een cd en sturen het naar onze kinderen”, schrijft Nawal.
Lastig te rijmen met de beelden die de afgelopen jaren uit Syrië kwamen, van ultraorthodoxe IS-vrouwen in zwarte niqaabs. Veel vrouwen vertonen inderdaad a-typisch gedrag, vertelt een oud-gevangenismedewerker (anoniem, omdat de medewerker niet met de media mag praten). „De meeste vrouwen zijn helemaal niet zo fanatiek met hun geloof bezig. Sommigen waren nog maar net terug uit het kamp en begonnen al te flirten met bewakers. Ze luisteren muziek of kijken televisie op hun cel – dingen die in de fundamentalistische islam absoluut verboden zijn.”
Maar: „Er zitten wel een paar hardliners tussen, natuurlijk.”
Een radicale terugkeerder zou vrouwen met een televisie op hun kamer hebben aangesproken. Criminologe Rodermond, die de groep onderzoekt, ziet dat vrouwen elkaar beïnvloeden. „Als je oprecht afstand wil nemen van de beweging, wordt dat bemoeilijkt door de kleine groep hardliners.”
Sadaf schrijft: „Als je een roker bent en je wilt stoppen dan zal de dokter nooit zeggen: meng je met rokers want je kan toch nooit stoppen. Eens een roker, altijd een roker.”
Sommige onderlinge spanningen gaan verder terug, tot in Syrië. Sadaf en Samira woonden samen in het kalifaat, ze waren schoonzussen. Maar terug in Nederland wilden ze niet meer met elkaar praten. Samira verklaarde tegen de politie dat Sadaf haar had overgehaald om naar Syrië te vertrekken.
Om ruzie en beïnvloeding te voorkomen, heeft de gevangenis de vrouwen ingedeeld in drie groepen: TA1, TA2, TA3. Praten met iemand uit een andere groep is verboden. De groepen zijn zorgvuldig geselecteerd. Als een vrouw in de ogen van het personeel invloed uitoefent op anderen, wordt ze overgeplaatst. Elke interactie wordt in de gaten gehouden. „Alles wat we zeggen en doen wordt gerapporteerd en dat wordt ook vaak benoemd”, schrijft Nawal. „Stel je spreekt uit de macht der gewoonte een paar woorden Arabisch met je vriendin, het kan gaan over een nachtmerrie die je over je ex hebt gehad of iets dergelijks. Je wilt dat met iemand delen zonder dat iemand het weet. Veel PIW’ers [penitentiair inrichtingswerkers, red.] accepteren dat niet en dreigen gelijk met een rapport of rapporteren het.”
Een woordvoerder van de gevangenis bevestigt dat de vrouwen geen Arabisch mogen praten, zodat bewakers kunnen meeluisteren. „Om zicht te krijgen op onderlinge beïnvloeding en om een goede functionele werkrelatie met de gedetineerden aan te kunnen gaan dient er onderling Nederlands gesproken te worden.”
‘s Nachts klinkt er geschreeuw door de gangen. Zodra het donker wordt, beginnen de stemmen te spreken. Een van de vrouwen hoorde medewerkers die er niet waren, hallucineerde. Veel vrouwen hebben hun man of mannen in Syrië verloren. Amal trouwde er drie keer, Sadaf vier. Een van de vrouwen, Khadija, verloor in 2018 twee zoontjes. Een door honger en gebrek aan medicijnen, een door bombardementen. Amber zag in het detentiekamp kinderen levend verbranden in hun tent. Chadia’s voet werd in Syrië provisorisch geamputeerd na een auto-ongeluk. Later raakte ze weer gewond, bij een aanslag. Ze kruipt „op handen en voeten door haar cel”, zei haar advocaat tijdens haar pro-forma-zitting. Door achtergebleven granaatscherven in haar lichaam kan Chadia nauwelijks rechtop zitten.
Ze tonen geen begrip voor mijn zwakte als vrouw
In de brieven aan Ad Corten schrijven de vrouwen niet over hun leven in het kalifaat, alsof die jaren er nooit zijn geweest. Toch worden ze verdacht van ernstige misdrijven die bij IS plaatsvonden. Amina, de jongste van de groep, zou met haar zus bij een vrouwenbrigade hebben gezeten, die erop toezag dat de regels van de sharia werden nageleefd. Twee vrouwen worden verdacht van het plegen van internationale misdrijven. Krista zou geplunderd hebben. Haar man zou een huis van een „ongelovige” hebben „g Source: NRC