N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Essay | Goed bestuur Een code voor goed bestuur borgde de positie van grootbedrijven in de samenleving. Maar dit systeem van zelfregulering is aan erosie onderhevig.
Wat nou als Nederlandse multinationals steeds meer op Amerikaanse gaan lijken, met bedrijven die vooral sturen op winst? Met een duidelijke afkeer van ondernemingsraden, vakbonden en andere vormen van inspraak? En met als tegengewicht een strenge overheid, die er niet voor terugdeinst bestuurders achter de tralies te laten verdwijnen als die over de schreef gaan? Is dat een goed idee?
De toekomst van hoe bedrijven in Nederland bestuurd en gereguleerd worden, is in een notendop wat op het spel staat in het debat dat nu woedt rond de zogenoemde Nederlandse Corporate Governance Code, de code voor goed bestuur of corporate governance van Nederlandse multinationals. Vlak voor de jaarwisseling verscheen de vernieuwde code. Maar nog amper van kracht staat de toekomst ervan nu al op de helling.
Het boven geschetste beeld van harde bestuurders en dito overheid is dat van het Angelsaksische vrijemarktdenken, uitgedacht in het midden van de vorige eeuw door econoom en Nobelprijswinnaar Milton Friedman. Bedrijven mikken op winstmaximalisatie, stelde Friedman. Dat is hun enige bestaansrecht. Poortwachters vervolgens zijn de aandeelhouders. Gaan bedrijven in de jacht op winst te ver, dan treedt de overheid op. In de VS vormen de vrije markt en de overheid op die manier twee machtsblokken, die elkaar in evenwicht houden.
De komende weken verkent NRC enkele van de grote thema’s die nu en de komende tijd centraal staan in de dynamiek tussen code, wetgeving en maatschappij – en hoe die worden beleefd in de bestuurskamers.
Nederland kent vis-a-vis dit Angelsaksische model het zogenoemde Rijnlandse model, ook wel stakeholders-model genoemd. Van oudsher bestaat in Nederland een cultuur van nadenken over corporate governance. Belanghebbenden, overheid inclusief, gaan van oudsher het gesprek aan om consensus te bereiken. Hoe doe je dat nou, een bedrijf leiden? Wat is de rol van bestuurders en wat is de rol van commissarissen? Is een onderneming op de korte of op de lange termijn gericht? Hoe krijgen andere belanghebbenden inspraak?
Ook hier is winst maken belangrijk en de rol van aandeelhouders groot. Maar er wordt meer rekening gehouden met andere bij de onderneming betrokken belanghebbenden, zoals werknemers of consumenten.
Dit polderen zit sinds twintig jaar vervat in de Nederlandse Corporate Governance Code. In het kort is die code er met inspraak van – en regelt ze de dynamiek tússen – alle belanghebbenden van grote beursgenoteerde ondernemingen. Denk werknemers, werkgevers, bestuurders, commissarissen en aandeelhouders.
De code vond zijn oorsprong in het begin van deze eeuw. Die jaren ging een aantal techbedrijven, internetaanbieder World Online voorop, spectaculair ten onder. Snelgroeiende ondernemingen hadden expansie boven alles gesteld. Toen de realiteit inzonk dat veel van hen wellicht nooit winst zouden maken, stortte de internethype in.
Deze periode, de dotcomcrisis, bracht vervolgens een echte economische crisis teweeg. Ook bleek dat een aantal bestuurders van traditionele bedrijven zich met de aandeelhouders het hoofd gek had laten maken door de internethype. Het eindigde in drama. Bij Albert Heijn-moeder Ahold kwam een boekhoudfraude aan het licht. In de VS ging energiebedrijf Enron aan fraude ten onder.
Daar, geheel in lijn met het genoemde vrijemarktdenken, reageerde de Amerikaanse overheid op met strenge wetgeving voor goed bestuur en verslaglegging daarover.
Zo niet in Nederland. Toenmalig minister van zowel Financiën als Economische Zaken Hans Hoogervorst (VVD) stelde voorjaar 2003 een commissie in en liet de grootbedrijven verstaan: of jullie zorgen er via zelfregulering voor dat er betrouwbaarder bestuur komt, of de wetgever regelt het. Morris Tabaksblat, primus inter pares onder de bestuurders die in zijn loopbaan twee grote beursfondsen had geleid (uitgever Reed Elsevier en levensmiddelenconcern Unilever), mocht die commissie voorzitten.
Veel bestuurders en vooral ook commissarissen wilden eind 2002 graag een code. Ook andere instanties. De overheid werd mandataris van de commissie en de code. Grote machthebbers in en rond het bedrijfsleven – de VEUO (de Vereniging van Effecten Uitgevende Ondernemingen), VNO-NCW, de Vereniging van Effectenbezitters (VEB) voor particuliere beleggers, Eumedion voor institutionele beleggers als pensioenfondsen, en vakbonden FNV en CNV – stelden zich alle beschikbaar en werden de zogenoemde schragende partijen.
Er kwamen inspraakrondes en een consultatiedocument. Zelfs buiten de bestuurlijke elite was het enthousiasme tastbaar. De naam van Morris Tabaksblat werd in zakenkrant het Financieele Dagblad in 2003 liefst 336 keer vermeld. In NRC 166 keer. Toen de code er eind 2003 lag, kwamen er in rap tempo ook allerlei afgeleide codes. Denk aan sportbesturen, de cultuursector, woningcorporaties. Ook internationaal kreeg de code navolging.
Hoe anders is het in jubileumjaar 2023. Pauline Van der Meer Mohr was van 2019 tot en met 2022 voorzitter van de governance-commissie. Dat startte veelbelovend. Van der Meer Mohr is een erkend governance-denker en ook een van de machtigste commissarissen in Nederland, met in de loop der jaren toezichtfuncties bij onder meer chipreus ASML, accountant EY en supermarktconcern Ahold-Delhaize. Elke code-commissie stelt zich in samenspraak met bestuurders en de schragende partijen zelf een opdracht. Van der Meer Mohr kondigde aan haar termijn te willen gebruiken om de code bij de tijd te brengen. Thema’s als klimaat, kunstmatige intelligentie en inclusie, die in rap tempo bestuurskamers binnendrongen, werden tot dan in de code niet of nauwelijks besproken.
Die actualisatie werd een non-event. Neem om te beginnen hoe het publieke debat verliep voorafgaand aan de publicatie van de geactualiseerde code. Afgelopen jaar werd het werk van Van der Meer Mohr vijf keer vermeld in het Financieele Dagblad, nul keer in NRC. Opvallender nog is de stilte die volgde na de presentatie. In de eerste maanden van 2023 werd het werk van de commissie eigenlijk alleen in vakmedia becommentarieerd, terwijl intussen het voortbestaan van het Nederlandse model voor goed bestuur op losse schroeven kwam te staan. Na de presentatie van de code liet mandataris EZK namelijk weten vooralsnog geen nieuwe commissie in te stellen. Een kwartiermaker werd aangesteld om bij alle belanghebbenden langs te gaan hoe nu verder.
Eind maart liet minister Micky Adriaansens (Economische Zaken, VVD) in een brief aan de Tweede Kamer weten de periode tot het zomerreces nodig te hebben om een standpunt in te nemen over de toekomst van de code. „Hoewel de actualisatie van de code ervoor gezorgd heeft dat de code de komende paar jaar relevant blijft”, stelt Adriaansens, „zal er met deze verkenning onderzocht worden hoe de code ook de komende tien jaar actueel en betekenisvol kan blijven.”
Wat de minister omfloerst zegt, is dat het systeem van zelfregulering ter discussie staat. Direct bij de discussie betrokkenen zijn nog stelliger. Leen Paape is emeritus hoogleraar corporate governance aan Nyenrode Business Universiteit: „Ik denk niet dat de code nog toekomst heeft.” Bestuursadviseur Jaap van Manen was voorzitter van de corporate governance-commissie in de periode voor Van der Meer Mohr: „Ik maak me zorgen om de toekomst van de code. Het zou jammer zijn als het kind met het badwater wordt weggegooid.”
Wat is er precies aan de hand? Nuttig is inderdaad het kind te scheiden van het badwater. Duidelijk namelijk is dat een systeem van zelfregulering bedrijven een stuk meer flexibiliteit biedt dan als de wetgever alle regels zou maken. Jaap van Manen: „De code is waartoe bedrijven hebben afgesproken om de wetgever buiten de deur te houden. Politiek is per definitie grillig, het gaat van links naar rechts. Die grilligheid staat haaks op het langetermijnstreven van ondernemingen. Bovendien is er niet altijd begrip bij de overheid voor bedrijven. Bij wetgeving moet je steeds maar weer wachten wat er als bestuurder op je afkomt.”
Tweede nut van de Corporate Governance Code is dat deze het functioneren van raden van bestuur (rvb’s) en raden van commissarissen (rvc’s) professioneler heeft gemaakt. Specifiek voor rvc’s gaven commissarissen na het Ahold-debacle aan dat niemand ooit goed had vastgelegd wat precies van hen verwacht werd. De code werd wat Van der Meer Mohr het „handboek soldaat van de commissaris” noemt: met richtlijnen over aantallen vergaderingen en typen commissarissen, adviezen over evaluaties van het bestuur en over zelfevaluaties. Die relevantie is gebleven, zegt Van der Meer Mohr: „Ten eerste is niet elke commissaris onmiddellijk ervaren. En ook ik bijvoorbeeld sla regelmatig de code er nog eens op na om te kijken of ik in mijn taken als commissaris niets ben vergeten.”
Ten derde: de code geeft concrete invulling aan het Rijnlandse model. Ze regelt hoe alle belanghebbenden van bedrijven inspraak krijgen. Ook bepaalt ze waarom en hoe bestuurders, commissarissen en aandeelhouders met elkaar in dialoog gaan.
Hoe belangrijk de code wat dit betreft voor Nederland is, blijkt ook wel uit het juridische apparaat dat er omheen is ontstaan. Voor de Ondernemingskamer – die juridische geschillen binnen het bedrijfsleven behandelt – is de code een standaardwerk. Ook de Hoge Raad verwees als hoogste Nederlandse rechter al enkele keren naar de code, met name waar het Source: NRC