Het hele leven van Bjorn Jansen (28) stond in het teken van de intense strijd tussen de buurtschappen rond het Overijsselse Holten. Een rivaliteit die draaide om de simpele opdracht: bouw het hoogste paasvuur. En nu is het, zegt hij staand op een weiland met zicht op de boerderij waar hij opgroeide, alsof je naar de WK-finale kijkt tussen twee grootmachten en iemand ineens wegzapt naar een onbeduidende pot amateurvoetbal.
Vanuit zijn kamerraam kon Jansen als jong ventje al de vlammenzee zien, en hij was er als 17-jarige jongen bij toen in 2012 zíjn Espelo een takkenbult – een ‘boake’ – optuigde van 45,98 meter hoog. Een wereldrecord. Vishandelaar Jansen staat er nu weer, nog steeds eigenlijk, ondanks het gevoel te zijn gedegradeerd van de absolute top naar de laagste divisie voor paasvuurbouwers.
De boosdoener is stikstof. De provincie Overijssel houdt zich, met vier jaar vertraging, dit jaar ook met Pasen aan de stikstofuitspraak van de Raad van State uit 2019. Concreet betekent dit dat alle vuren binnen een straal van 4 kilometer van een Natura 2000-gebied een stikstofberekening nodig hebben om de maximaal toegestane omvang van de fik te kunnen bepalen.
Pal onder de Sallandse Heuvelrug gelegen, vreesden de ‘boakebouwers’ rond Holten het ergste toen ze eind vorig jaar van de stikstofmaatregel hoorden. Met het lentevuur rond Pasen, zo is het vermoeden, kondigden de Germanen al een nieuwe tijd van vruchtbaarheid aan. Het ritueel ontwikkelde zich de afgelopen zes decennia tot een strijd in de buurtschappen Holterbroek, Beuseberg, Dijkerhoek en Espelo. Het heilige vuur is hier in Overijssel, maar ook in delen van Gelderland en Drenthe, als maizena voor de kleine gemeenschappen, met vaak niet meer dan een paar honderd inwoners.
Een halfjaar voor het eieren zoeken rond Pasen begint in november al het speurwerk naar snoeihout. Voor natuurbeheerders zijn de paasvuurbouwers een belangrijke bondgenoot in bijvoorbeeld het openhouden van heidegebieden. Er worden feestcommissies en sponsorteams opgetuigd, er zijn vrouwendagen en uiteindelijk is er een evenement te managen waar op Paaszondag duizenden toeschouwers op afkomen.
Maar het belangrijkste is het bouwen zelf. Het zijn vooral jongens en mannen in de leeftijd van 10 tot 35 jaar oud die in de weken voor Pasen via steigers in trapvorm jonge bomen en takken aan elkaar doorgeven, en zo gestaag tot een gigantisch ooievaarsnest komen. ‘Alleen hier kan iemand van 10 jaar zich net zo belangrijk voelen als iemand van 28’, zegt Jansen, terwijl hij deze maandagavond een shagje draait van zijn zware Van Nelle-tabak.
Vanwege het sociaal-culturele aspect, maar ook het wedstrijdelement, behoren onder meer de paasbulten rond Holten sinds 2017 tot het Immaterieel Erfgoed van Nederland. Maar stikstof dwingt de bouwers nu tot een andere invulling van die strijd. Ging de Espelose wereldrecordbult in 2012 nog richting de 10 duizend kuub, dit jaar schrijft het stikstofrekenmodel maximaal 1.000 kuub voor. Het draait nu om de juryprijs voor de mooiste boake.
Jansen is er eerlijk over: van echte strijd is geen sprake meer. Hij ziet het ook aan de animo, die dit jaar beduidend minder groot is. Voorzitter van Stichting Paasvuur Espelo Marc Oostenenk (23) snapt dit wel: ‘We mogen toch niet wat groots bouwen.’
Daar kun je om vloeken, en roepen dat de vuren nauwelijks stikstofdruk leggen op de natuur, dat het stikstofprobleem sowieso onzin is, of dat het krom is dat Staatsbosbeheer aan de andere kant van de Sallandse Heuvelrug laatst 5 hectare heide in brand stak in het kader van natuurbeheer. Je kunt ook denken: het had nog erger gekund, we maken er alsnog wat van. ‘Het valt me nog mee dat het mag doorgaan, maar nu moet de politiek wel stoppen’, zegt monteur voor landbouwvoertuigen Rense Jurjens (24).
Dat het erger kan, blijkt in Buurse. In het Twentse kerkdorp zou het paasvuur zo dicht bij kwetsbare natuur komen, dat maar 250 kuub hout mocht worden aangestoken. Dat was ze hun eer te na; uit protest steken ze in Buurse zondag massaal een vuurkorf aan in de eigen tuin.
Overijssel schreef in januari aan paasvuurbouwers het scenario van Buurse zo veel mogelijk te willen voorkomen. Onder meer door de kosten van de stikstofberekening te vergoeden, wilde de provincie zich inzetten voor behoud van deze ‘eeuwenoude traditie’. Toch kon niet worden voorkomen dat van de in totaal 75 paasvuren nabij Natura 2000 in Overijssel nog zeven niet doorgaan dit jaar. In totaal gaan in de noordelijke- en oostelijke provincies ruim tweehonderd paasvuren gewoon door, tien tot twintig zijn beperkt in omvang.
Dat stikstof misschien wel het begin is van het uitdoven van de Paasvuurtraditie, durft niemand bij het zakken van de zon in Espelo te geloven. De BBB-winst sterkt ze in hun overtuiging. Aan de voet van de steigers blijft een tractorbestuurder onverstoorbaar jonge bomen aanvoeren. Het ritueel zal nog tot een uur of elf doorgaan, waarna de mannen in de keet de nodige Grolsch-flesjes zullen aanvatten.
‘Twee handen, twee takken’, klinkt het van een van de ouderen grappend naar een van de jonkies beneden, die kennelijk wat harder moet doorwerken. Wietse en Guus zijn twee van hen. Ze hebben rode blossen op de wangen staan; stempels voor het harde werk in de avondkou. Ze komen met 10 en 11 jaar oud pas net kijken en moeten voor het donker thuis zijn. Nu nog wel.
Later, als ze hier naar eigen believen mogen blijven hangen, hopen ze allebei loonwerker te zijn: voor andere boeren op grote machines grasmaaien en mest uitrijden. Dat toekomstige leven, in het buurtschap waar ze opgroeiden, kan in hun stralende ogen maar met één ding samengaan: heel grote paasboakes bouwen.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden