Een van de eerste boortorens van Schoonebeek verrees op het land van haar vader. Als schoolmeisje mocht ze zwemmen in het deftige Ontspanningscentrum De Boô, gebouwd voor medewerkers van de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM). Toeristen kwamen in bussen naar het dorp, op excursie langs de imposante jaknikkers.
Als iemand weet wat de olie Schoonebeek heeft gebracht, is het Johanna Assen. Tegelijkertijd belichaamt ze het kantelend gemoed in het dorp, nu de NAM om de oliewinning te hervatten het productiewater dat daarvoor nodig is in een leeg gasveld onder Schoonebeek wil opslaan.
‘Vroeger was het een en al hosanna, iedereen werd er beter van’, zegt de dame op leeftijd. ‘Maar nu zou ik het niet meer vertrouwen: je stopt iets in de grond en je weet niet wat ermee gebeurt.’
Op het afgedekte biljart in Multifunctioneel Centrum ’t Aole Gemientehoes liggen twaalf rapporten. De risico’s van de waterinjectie zijn nihil, aldus deskundigen, en de baten van de oliewinning voor Schoonebeek zijn groot. Maar zelfs in het oliedorp is vertrouwen in de NAM niet meer vanzelfsprekend. En dus staan dinsdagmiddag vier NAM’ers klaar om zorgen weg te nemen tijdens een inloopbijeenkomst.
‘De wereld is veranderd’, erkent NAM-medewerker Frank Terhorst. Het imago van het bedrijf heeft een knauw gekregen door het gasdebacle in Groningen en de problemen met de opslag van het afvalwater in Twente. Daar werd de spoeling via buizen naartoe getransporteerd en opgeslagen. Tot de oliewinning in 2021 werd gestaakt vanwege een te hoog gehalte van de chemische stof tolueen. Terhorst: ‘Het gesprek met de omgeving is lastiger geworden. Mensen zijn mondiger, de materie is ontzettend technisch.’
Bovenal is de band tussen de NAM en Schoonebeek minder hecht dan voorheen. Vroeger zag je de werklieden in hun overalls door het dorp fietsen, zegt Jos van Hees, voorzitter van Dorpsbelangen. In de hoogtijdagen werkten honderden inwoners voor de NAM. Er verrezen zelfs twee nieuwbouwwijken voor hun huisvesting. De ondersteunende dienstverlening in transport, installatietechniek en onderhoud floreerde. De lokale expertise werd een exportproduct tot in de Golfstaten.
De geschiedenis tekent het dorp nog steeds. Olievaten fungeren als statafels bij Snackpoint De Buur’n, voor bakkerij Sieben wiegt een laatste jaknikker als eerbetoon aan de delfstofwinning die het dorp – de bakermat van de oliewinning in Nederland – sinds 1943 zoveel heeft opgeleverd.
Maar oliewinning gebeurt al jaren niet meer met jaknikkers, en tegenwoordig werken nog slechts enkele tientallen Schoonebekers voor de NAM. Nieuwkomers hebben bovendien niet meegemaakt dat het dorp na de oliespuiter van 1976 netjes werd schoongemaakt en iedereen een banketstaaf kreeg.
Mede vanwege de hoge olieprijzen wil de NAM de productie graag hervatten. Vorig jaar kondigde het bedrijf aan het productiewater voortaan in de buurt van Schoonebeek te willen injecteren. Zo komen lusten en lasten geografisch dichter bij elkaar.
Deze maand wil de NAM de vergunning aanvragen voor de injectie. De spoeling (6,5 miljoen liter per dag) die als stoom nodig is om de stroperige olie vloeibaarder te maken, bestaat volgens NAM voor 99,99 procent uit zout formatiewater. De overige 0,01 procent zijn olierestanten, stoffen uit het reservoir en chemische ‘mijnbouwhulpstoffen’.
De planning is dat de oliewinning in 2024 kan worden hervat en uiteindelijk opgevoerd tot 12.000 vaten of 2 miljoen liter. Oliewinning vloekt met de energietransitie, vinden critici. Schoonebeek zou voorzien in de helft van de binnenlandse olieproductie, maar slechts in circa 1 procent van het binnenlands verbruik. De rest wordt geïmporteerd uit landen waar de winning klimaattechnisch aanzienlijk slechter is, aldus de NAM.
In Schoonebeek leidt het tot scepsis en spanningen. Dorpskrant De Jaknikker publiceert niet zomaar meer alle opiniestukken. ‘De NAM is niet meer de NAM van voorheen’, verwoordt Dorpsbelangen-voorzitter Van Hees de mening van een deel van het dorp. Maar zelfs binnen het bestuur is er verdeeldheid.
Vorige week werd voor het eerst in de geschiedenis van het dorp zelfs een actiegroep opgericht: Stop Afvalwater Schoonebeek. ‘De belangen zijn heel groot, maar de risico’s ook’, vindt mede-initiatiefnemer Willeke Vrieling. De club met tientallen sympathisanten vindt de informatievoorziening ‘veel te eenzijdig’. ‘Veel Schoonebekers denken: het is de NAM, het komt wel goed. Maar wij maken ons zorgen om onze veiligheid en gezondheid. Ondertussen dendert de trein door.’
Staatssecretaris Mijnbouw Hans Vijlbrief wil graag draagvlak. Er loopt een ‘gebiedsproces’, er is een ‘ontzorgtafel’ met een ‘eindconcept van het afsprakenkader (versie 7)’ en een ‘bijdragenspoor’. De directe omgeving moet financieel meeprofiteren. ‘Dat is de les van Groningen’, zegt NAM-woordvoerder Terhorst. Het gaat om ‘serieus geld’. Percentages van 20 procent worden genoemd. Dat zou neerkomen op miljoenen.
Sjoerd Hekman zou tekenen voor een paar duizend euro. Rond zijn huis staan meerdere pompen. ‘Ik ben niet ongerust. Maar als we die prut krijgen, wil ik er ook wat voor terug. Verdeeldheid? Daar is Schoonebeek hopelijk te klein voor.’
Om de mening van het dorp te peilen, houdt Dorpsbelangen binnenkort een enquête onder de 4.500 inwoners. Tot ergernis van Ties de Jong, die uit loyaliteit naar de voorlichting is gekomen. Zelf werkte hij 25 jaar voor de NAM. Op technische deskundigheid wordt niet meer vertrouwd, vindt hij. ‘Iedereen mag zijn zegje doen, ook als je er geen verstand van hebt. Het gaat niet meer om argumenten, maar om sentimenten. ’
De NAM niet meer het bedrijf van voorheen? ‘De winning gebeurt nu nog veiliger en milieuvriendelijker, zullen ze bedoelen. Vijf kilometer verderop over de grens in Duitsland pompen ze gewoon door op de ouderwetse manier.’ Driftig wordt hij van het gebrek aan historisch besef. ‘Zonder de olie was Schoonebeek nog steeds een boerendorpje tussen het Oosterse en Westerse Bos.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden