N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Geopolitiek Al eeuwen wordt er gestreden om de strategisch gelegen Zwarte Zee en haar nauwe toegangen. Ook voor Rusland is het belang van de zee levensgroot.
De Zwarte Zee speelt een cruciale rol in de oorlog tussen Oekraïne en Rusland. Alleen al een vluchtige blik op de kaart toont het enorme strategische belang van de zee, met de Krim als middelpunt. Niet voor niets werd het schiereiland in de klassieke oudheid gekoloniseerd door Grieken, Perzen, Romeinen en Byzantijnen; het was onderdeel van het Ottomaanse rijk, werd ingelijfd door Rusland en na de ontmanteling van de Sovjet-Unie overgedragen aan Oekraïne. Tot aan de Russische bezetting en daaropvolgende illegale annexatie in 2014.
Voor Oost-Europa, dus ook voor Rusland en Oekraïne, biedt de Zwarte Zee – de naam is een vertaling van het Turkse Karadeniz – met haar warmwaterhavens de toegangspoort naar de Middellandse Zee, de Kaukasus, naar Afrika en naar het Midden-Oosten. Voor Rusland, dat in het noorden alleen in Moermansk een ijsvrije haven heeft, vormt de Zwarte Zee een cruciale uitweg naar de rest van de wereld. Ruslands interesse in de havens langs de Zwarte Zeekust gaat al terug tot de tsarentijd.
Daarnaast ziet Moskou de zee als een buffer voor zijn territoriale veiligheid. Dat geldt des te meer sinds Roemenië en Bulgarije in 2004 toetraden tot de NAVO. Turkije vormt al sinds 1952 de zuidflank van de verdragsorganisatie. Met de Bosporus beheert Turkije de enige in- en uitgang van de Zwarte Zee.
De Russische invasie in Oekraïne toonde de territoriale ambities van president Vladimir Poetin: hij wil een landbrug creëren van de Zee van Azov in het oosten tot de Moldavische regio Transnistrië in het westen. In Transnistrië zijn al jaren Russische troepen gestationeerd om de ‘vrede te bewaken’. Mocht die aansluiting tot stand komen, dan controleert Moskou de volledige noordkant van de Zwarte Zee, inclusief de handelsstromen die vanuit Oekraïne een weg zoeken naar zee.
Met de bezetting en annexatie van de Krim, in 2014, kreeg Moskou een cruciaal knooppunt in de Zwarte Zee in handen. Door de inname van het schiereiland, dat zijn geografische ligging als belangrijkste waarde heeft, hadden de Russische troepen een springplank vanuit het zuiden voor de invasie in de provincies Cherson, Zaporizja en het zuidelijke deel van de provincie Donetsk, met Marioepol als belangrijkste doelwit. Vanaf de Krim kan Rusland bovendien een groot deel van de Oekraïense economie afknijpen, doordat het schepen vanuit de havens Odesa, Mikolajiv en Cherson aan de Zwarte Zee kan dwarsbomen.
Sinds de Russische inname van de zuidelijke Donbas, met de Oekraïense havensteden Marioepol en Berdjansk, is de Zee van Azov – in het westen begrensd door de Krim – feitelijk een binnenzee.
Na de annexatie van de Krim verbond Rusland het schiereiland met het Russische vasteland door de bouw van de Krimbrug bij Kertsj. In oktober vorig jaar raakte de brug zwaar beschadigd door een aanslag; sindsdien is de brug gedeeltelijk bruikbaar voor auto- en treinverkeer.
Graanroutes
Slechts 750 meter breed is de Bosporus tussen het Europese kasteel van Roemelië en Anadoluhisari, een burcht aan de Aziatische kant van Istanbul.
Door deze zee-engte vaart in rustige tijden een substantieel deel van de wereldwijde graanexport. Sinds de invasie steelt Rusland Oekraïens graan en bezet het Oekraïense havens.
Omdat verscheidene Afrikaanse landen afhankelijk waren van Oekraïens graan, sprak Rusland met de Verenigde Naties af om Oekraïense graanschepen ongemoeid te laten.
Het gaat maar voor een beperkt deel om tarwe, dat door mensen geconsumeerd wordt; veel geëxporteerd graan is maïs, dat als veevoer dient.
Militaire schepen
Al in de Trojaanse Oorlog (twaalfde eeuw voor Christus) waren de twee zeestraten tussen het Europese en Aziatische deel van het huidige Turkije – de Bosporus en de Dardanellen – van groot strategisch belang.
Vanaf de negentiende eeuw vocht diplomatiek Europa de ‘Zeestratenkwestie’ uit, over de vraag wie bepaalt welke schepen er door de zeestraten mogen varen.
Sinds 1936 geldt het Verdrag van Montreux, dat ‘volledige vrijheid’ van doorvaart voor alle civiele schepen in vredestijd garandeert. Oorlogsschepen moeten daarvoor in vredestijd de Turkse autoriteiten vooraf op de hoogte stellen.
Pijpleidingen
Al voor de oorlog werd de Zwarte Zee genoemd als ‘het volgende grote energieslagveld van de wereld’. Na de Russische invasie is dat belang alleen maar toegenomen.
Naar schatting bevat het Oekraïens plat, het relatief ondiepe deel van de zee dat aan Oekraïne grenst, meer dan tweeduizend miljard kubieke meter gas.
Sinds 2014 is dit aan de Krim grenzende deel van de Zwarte Zee in Russische handen. Het Europees Parlement veroordeelt de Russische gaswinning in dit Oekraïense gebied.
Ook Turkije, Roemenië, Bulgarije en Georgië beschikken over gasreserves onder de bodem van de Zwarte Zee. Gaswinning wordt door de oorlog bemoeilijkt. Toen Roemenië in juni 2022 een gasplatform te water liet, werden vlakbij mijnen ontdekt.
De twee aardgasleidingen op de zeebodem van Rusland naar Turkije, Blauwe Stroom en Turkish Stream, zijn onverminderd in bedrijf. Ook blijven er olietankers in de regio actief, al hebben de sancties op Russische olie hun doorvaart in de Bosporus vertraagd.
Raketten
De illegale annexatie van de Krim, in 2014, en de zware Russische militarisering van de Zwarte Zee betekenden voor Oekraïne een toename van de dreiging.
Rusland verplaatste zijn Zwarte Zeevloot, van Novorossisk in de Kaukasus naar Sevastopol op de Krim, en stationeerde op het schiereiland tal van raketsystemen voor langere afstanden.
Hiermee kwam niet alleen het grootste deel van het vasteland van Oekraïne binnen bereik van Russische raketten, maar ook het grootste deel van de Zwarte Zee. Een aanzienlijk deel van de Russische raketten en drones die bijna dagelijks op Oekraïne worden afgevuurd komen van de Krim en de Zwarte Zee.
NieuwsbriefNRC Economie
Krijg elke werkdag om 12 uur een persoonlijke selectie van het economische nieuws van de dag van een van onze redacteuren.
U kunt ons via dit formulier informeren over taalfouten of feitelijke onjuistheden, dat stellen wij zeer op prijs. Berichten over andere zaken worden niet gelezen.
Source: NRC