Binnenkort verschijnt van de historicus Willem Melching een biografie over Karel van het Reve (1921-1999), getiteld De Zelfdenker. Die term is afkomstig van Schopenhauer, een van de grote helden van Karel van het Reve – in het vervolg aangeduid als Karel.
Der Selbstdenker verwijst niet alleen naar het vermogen om, wars van alle mode, zelf over de dingen na te denken. Op dialectische wijze verwijst de term ook naar zijn tegenovergestelde: der Systemdenker. Deze laatste denkt volgens een bepaalde methode, ideologie of religieuze heilsverwachting en beschouwt zodoende alles wat zich aan hem (of haar) voordoet vanuit een zelfgekozen keurslijf. Geboren in een gezin van overtuigde communisten begon Karel als een overtuigd systeemdenker. Maar toen hij erachter kwam dat veel aan het communisme niet klopte, veranderde hij van inzicht om te eindigen als een overtuigd zelfdenker, voor wie geen intellectueel onderwerp meer heilig was.
Karel is een van de grootste Nederlandse schrijvers. Zijn taal is kloek en helder, iedereen met een zekere belangstelling kan hem begrijpen. Wat hij geschreven heeft, is bovendien nog bijzonder actueel. Het Sovjetcommunisme, waarover hij zo indringend heeft bericht, is weliswaar verdwenen maar alleen al Poetins onderdrukking van zijn eigen Russische bevolking valt uitstekend te verklaren met de inzichten die Karel al meer dan vijftig jaar geleden op schrift heeft gesteld.
De Zelfdenker is al de vierde biografie over Karel. De voorgaanden waren onvolledig, of zaten vol fouten. Die van Ger Verrips bijvoorbeeld, bevat meer dan duizend onjuistheden en is dan ook terecht door Melching buiten beschouwing gelaten. Ooit heeft Karel een tientje uitgeloofd voor iedereen die een fout kon vinden in zijn boek over de Russische literatuur, een overmoedigheid die hem vele tientjes heeft gekost. Maar ik vermoed dat Melching – mocht hij hetzelfde uitloven – met enig vertrouwen de hand op de knip kan houden.
Melching heeft een klassieke biografie geschreven, precies zoals Karel het graag wilde. Karel vond dat je bij een biografie al op de eerste pagina moest weten waar en wanneer het onderwerp geboren was. Inderdaad gebeurt dat ook hier, waar de eerste zin luidt: ‘Karel van het Reve kwam op 19 mei 1921 ter wereld in een “vrome communistische familie”.’
Veel misverstanden worden in deze biografie uit de weg geruimd. Beroemd is Karels reactie, toen hem werd gevraagd of hij voor de CIA had gewerkt. Hij antwoordde: ‘Dat mogen wij niet zeggen.’ Melching heeft in de archieven van de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD) getracht na te gaan of Karel is benaderd door geheime diensten. Zijn conclusie luidt dat Karel zijn hele leven in de gaten is gehouden, maar dat men zeer omzichtig met hem omging om eventuele reputatieschade te vermijden. Slecht éénmaal, aldus Melching, is Karel door de BVD benaderd om informatie te verschaffen over een bepaald persoon. Karel heeft dat geweigerd.
Karel was veel meer dan alleen een anticommunist. Onder zijn pseudoniem Henk Broekhuis haalde hij algemeen aanvaarde gemeenplaatsen onderuit, zoals de gedachte dat Philips weigert een nimmer kapot gaande gloeilamp te produceren, of dat zwemmen bij eb gevaarlijker is dan bij vloed. Of dat de joodse spijswetten iets met hygiëne te maken hebben. Met succes veegde hij de vloer aan met de psychoanalyse en de literatuurwetenschap – bestaat die nog? – terwijl hij tevens een tautologie ontdekte in de evolutietheorie. Daarbij zij opgemerkt dat Karel wel degelijk Darwins evolutie aanvaardde als een belangrijk wetenschappelijk gegeven.
Melchings biografie heeft vele kwaliteiten. Maar ik miste een aparte analyse van de relatie tussen Karel en Gerard. Het moet toch als een wonder worden beschouwd dat beide broers uit Betondorp het zover hebben geschopt. Allebei een P.C. Hooft-prijs, dat zie je toch maar zelden. Ze moeten beiden jaloers op elkaar zijn geweest, hoewel ze elkaar ook hebben geprezen. Mijn indruk is dat Gerard telkens gelijk had in de twee grote conflicten die tot afstand hebben geleid. Het was niet chic hoe Karel in 1962, in het debat over de vraag of schrijvers door de overheid gesubsidieerd moesten worden, zijn broer gebruikte. De beschrijving die Karel later in de openbaarheid bracht van een privébezoek aan het Franse huis van Gerard, was evenmin erg elegant.
Wat had Karel eigenlijk voor een karakter? Hij was laconiek, flegmatiek en agressief tegelijkertijd. De Paradiso-avond in 1980, waarop Karel de voortdurend lastige schrijver A. Moonen met een paar welgerichte stompen van het podium joeg, staat helaas niet in de biografie beschreven. Karel hield wel van een opstootje; eerder had hij Gerard gefeliciteerd toen die op zijn beurt Simon Vinkenoog een paar klappen had gegeven. Dat staat er wel in.
Voor sommigen was Karel zo groot als God. Toen Karel met zijn auto de gracht in reed, was zijn leerling Maarten Biesheuvel verbaasd dat Karel niet over water kon rijden. Een begrijpelijke verbazing.
Source: Volkskrant