Jongeren voeren actie bij de Nachtwacht, klimaatactivisten gooien soep over Van Gogh, plakken zichzelf vast aan de tafel van Eva Jinek. In de klimaatcrisis is de jeugd luid aanwezig omdat hún toekomst op het spel staat. Het is niet de eerste jeugdbeweging: provo’s, punkers, krakers en hiphoppers streden ook voor een betere wereld. Deze bewegingen weerspiegelden zich in muziek. En de muziek van nu is in beweging. The Guardian vatte muziekjaar 2022 samen als ‘het jaar van de albums met een groot statement’. Maar terwijl de muziekindustrie diverser, politieker en ruimdenkender wordt, is het wachten op muziek over het klimaat. Want het grote klimaatalbum? Dat moet nog gemaakt worden.
Daan Krahmer is docent geschiedenis en schrijver. Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
De wereld verandert. De zomer van 2022 was de warmste en droogste zomer van Europa. Die warmste zomer werd opgevolgd door de warmste oudejaarsdag, een winterhittegolf en weer warmterecords in januari en februari van 2023. In die opwarmende wereld werden onder meer Amerika, Frankrijk en Duitsland geconfronteerd met onbeheersbare bosbranden. Terwijl de pauzes tussen deze nieuwsberichten korter worden, erkennen meer en meer politieke partijen, van links tot rechts, dat het klimaat echt een probleem is. En het veranderende klimaat sluipt in het hart van politieke kwesties als de woningcrisis, energiecrisis en stikstofcrisis. Waar tijdens de Provinciale Statenverkiezingen uit 2019 de vorm van klimaatverandering ter discussie stond, is dat in 2023 de inhoud geworden. Het klimaat is geen probleem meer van links of van recht. Nee, klimaat is geëmancipeerd tot probleem van mensen.
De klimaatcrisis is óók een cultuurcrisis. In The Great Derangement, een lang essay uit 2018, vraagt Amitav Ghosh zich af waarom er in fictie wordt gezwegen over klimaatproblemen veroorzaakt door opwarming van de aarde. Ook de invloedrijke David Wallace-Wells schrijft in De Onbewoonbare Aarde, uit 2019, over het gemis van een grote klimaatroman. Maar de grote klimaatroman — ongetwijfeld in de maak, of misschien al geschreven — gaat ontlezende jongeren die gruwelen van het woord essay niet bereiken. Muziek is een tak van kunst en cultuur die wél populariteit geniet onder jongeren (ondanks inflatie kopen meer en meer mensen vinyl en zelfs voor 300 euro per kaartje verkocht Lowlands in een kwartier uit). Maar de muziekwereld schiet tekort in het behandelen van de klimaatcrisis.
Dat is zonde want de functie van muziek is méér dan vermaken. De liedjes van Adele, bijvoorbeeld, scoren. Adele’s liedjes komen voort uit hartzeer, zijn verdrietig. Het is een genre dat troost biedt. Muziek is ook alom vertegenwoordigd aan het eind van mensenlevens. Zelden vindt een uitvaart plaats zónder muziek. Muziek biedt hier troost, helpt helen. Muziek kan ook strijdvaardig maken. Hoop bieden. Lang voordat de eerste muziek werd vereeuwigd op plaat, gaven generaties muziek aan elkaar door. Kijk naar de muziek die tot slaaf gemaakten op voormalig koloniën voor elkaar maakten. In de tijd dat mensen alles werd ontnomen, bleef muziek overeind als bindmiddel.
Het argument dat muziek enkel leuk moet zijn, is daarom onhoudbaar en onjuist. Dit jaar verbrak To Pimp A Butterfly op de website Rate Your Music het wereldrecord voor beste beoordeelde album aller tijden. Het derde album van rapper Kendrick Lamar werd door een wereldwijde community muziekliefhebbers het beste album ooit genoemd. To Pimp A Butterfly is een modern monument dat naast vermaak de complexe nalatenschap van slavernij, kapitalisme en institutioneel racisme omschrijft.
Kendrick Lamar is niet de enige muzikant die over serieuze thematiek schrijft. Frank Ocean, in oktober headliner op het gigantische Coachella, bezingt de innerlijke worstelingen van lhbtq+ jeugd en Beyoncé wijdde op Renaissance aan eerherstel voor de zwarte queer community ten tijden van de Aids-pandemie. Billie Eilish en SZA zingen over mentale gezondheid, Stromae over suïcidale gedachten. Lana Del Rey schreef een meesterwerk over vrouw-zijn en aanstaande superster Raye scoort een hit over seksueel grensoverschrijdend gedrag. Serieuze thematiek scoort.
Hoe is het, dit wetende, mogelijk dat geen enkele grote artiest zich aan een klimaatalbum durft te wagen? In de tijd dat bedrijven, organisaties, individuen en jongeren smeken om een beter klimaat, blijft de muziekwereld afwachtend. Er zijn weliswaar een paar uitzonderingen — Weyes Blood, The Weather Station en Froukje — die in nummers op het klimaat ingaan, maar het grote album ontbreekt. Mainstream artiesten, de artiesten met een grote achterban, de headliners van de wereld? Stilte. Welke artiest gaat geschiedenis schrijven met het grote klimaatalbum? De wereld wacht, wanhopig, op jullie.
‘No music on a dead planet’. Zie daar de strijdkreet die sinds 2019 geregeld te zien is bij concerten of albumpresentaties van bekende artiesten als Billie Eilish, Tame Impala en Radiohead. Deze apocalyptische woorden werden bedacht voor een campagne van non-profitorganisatie Music Declares Emergency (MDE), dat wereldwijd muzikanten vraagt om in actie te komen tegen klimaatverandering, vervuiling, soortenverlies en andere milieugevaren. Daarnaast zoeken populaire artiesten als Coldplay en Massive Attack zelf naar mogelijkheden voor CO2-neutrale concerten en duurzame tournees, om zo onder de eigen fans ook het bewustzijn over de klimaatcrisis te vergroten.
Gek is dat niet: een onderzoek van Music Declares Emergency wees vorig jaar uit dat 82 procent van alle muziekliefhebbers begaan is met het milieu. Maar ook artiesten vragen, al is het meestal slechts in een enkel nummer, aandacht voor het welzijn van onze planeet. Denk bijvoorbeeld aan Michael Jackson die met Earth Song in 1995 een stem gaf aan de aarde. Of Metalband Gojira dat op z’n plaat Fortitude (2021) de mens typeert als de grootste nachtmerrie voor de planeet.
The Guardian stelde enkele jaren geleden zelfs een Top 20 samen van de beste nummers over de klimaatcrisis. Bovenaan prijkte Joni Mitchell met haar klassieker Big Yellow Taxi uit 1970. ‘They took all the trees, put ‘em in a tree museum/And they charged the people a dollar and a half just to see ‘em’. Een duidelijke verwijzing naar ontbossing, een van de centrale oorzaken van de klimaatcrisis. Ook op die lijst: Childish Gambino die in Feels Like Summer ons aanzet om na te denken wat de opwarming van de aarde voor gevolgen heeft voor insecten en dieren (‘Every day gets hotter than the one before/Running out of water, it’s about to go down/Go down/Air that kill the bees that we depend upon’).
Maar ook in minder opzienbarende nummers die de lijst destijds niet haalden klinkt een soort wake-up-call voor de mensheid. Zo bezingt de Amerikaanse singer-songwriter Jack Johnson in The Three R’s (reduce, reuse, recycle) wat we kunnen doen om het milieu te beschermen en de effecten van klimaatverandering te vertragen. En horen we op het nummer The 1975 van popgroep 1975 de Zweedse klimaatactiviste Greta Thunberg over een sobere piano zeggen: ‘We can no longer save the world by playing by the rules/Because the rules have to be changed/So, everyone out there, it is now time for civil disobedience/It is time to rebel’.
Iñaki Oñorbe Genovesi
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden