Een van de eerste artikelen van Evan Gershkovich ging over de arrestatie van een Russische journalist. Hij wees erop dat de gearresteerde journalist zijn allereerste stuk had geschreven over een Rus die gearresteerd was op basis van verzonnen beschuldigingen. ‘De ironie van het lot wil dat hem nu hetzelfde is overkomen’, zo zei een collega van de Russische journalist destijds tegen Gershkovich.
Vier jaar later is ook Gershkovich gearresteerd. Ook op basis van verzonnen beschuldigingen, zo stellen 38 prominente nieuwsorganisaties in een gezamenlijke brief en zo stelt het Witte Huis. ‘Laat hem vrij’, zei de Amerikaanse president Biden vorige week.
Het verschil met de arrestanten die Evan Gershkovich als journalist in Rusland beschreef: Gershkovich is geen Rus. Hij is de eerste buitenlandse correspondent sinds de Koude Oorlog die door Moskou is opgesloten op beschuldiging van spionage. Een misdaad waar 20 jaar strafkamp op staat. Plots bevindt Gershkovich zich op een plek waar hij regelmatig van buitenaf over rapporteerde – de Russische gevangenis – in het land dat zijn ouders ontvluchtten.
Over de auteur
Tom Vennink schrijft voor de Volkskrant over Rusland, Oekraïne, Belarus, de Kaukasus en Centraal-Azië. Hij reist geregeld naar de oorlog in Oekraïne. Eerder was hij correspondent in Moskou.
Gershkovich, 31 jaar, is een zoon van Joodse ouders die naar Amerika vluchtten wegens antisemitisme in de Sovjet-Unie. Vlak voordat ze vertrokken, hadden ze geruchten gehoord dat Joden naar Siberië zouden worden verbannen. Net als veel andere vluchtelingen uit de Sovjet-Unie voedden ze hun kinderen op met de Russische taal, tekenfilms en ontelbare bijgeloven (niet fluiten binnenshuis, anders raak je al je geld kwijt!).
Die achtergrond hielp hem in 2017 tijdens zijn sollicitatie als verslaggever bij The Moscow Times, een krant die veel Rusland-correspondenten heeft grootgebracht, maar gebukt ging onder bezuinigingen. Van de politieke situatie in Rusland wist hij toen nog vrijwel niets.
Ter plekke leerde hij die goed kennen. ‘Verslag doen van Rusland betekent nu ook dat je regelmatig moet toekijken hoe mensen die je kent jarenlang worden opgesloten’, schreef hij vorig jaar op Twitter. Nieuwsgierig en vol Amerikaans enthousiasme reisde hij de afgelopen zes jaar door Rusland. Naar brandende bossen in Siberië, noodlijdende vissers in het uiterste oosten, langs volle covid-ziekenhuizen en weer terug naar de vredige datsja’s en dampende sauna’s in en om Moskou, waar hij zijn vrije tijd doorbracht. Zijn drijfveer volgens vrienden en collega’s: de wens om het verhaal over het geboorteland van zijn ouders juist te vertellen.
Toen de invasie begon, reisde Gershkovich naar de grens van Belarus en Oekraïne, waar het Russische leger was overgestoken voor een offensief richting Kyiv. Hij zag militaire ambulances terugkomen van het front en wist een Belarussische arts te spreken die bevestigde dat er in zijn ziekenhuis al Russische militairen waren opgenomen. ‘Ik hoop dat ze me niet opsluiten voor het delen van deze informatie’, zei de arts, die Gershkovich anoniem opvoerde in het belang van diens veiligheid.
Kort daarna vertrok Gershkovich uit Rusland, net als veel andere westerse correspondenten, om met zijn werkgever in te schatten of verslaggeving ter plaatse nog wel veilig was nadat repressieve wetten waren aangenomen. Het kon nog, was de conclusie van Gershkovich en The Wall Street Journal, zijn Amerikaanse werkgever. In de zomer keerde hij terug naar Moskou met op zijn telefoon een app die voortdurend zijn locatie doorgaf aan de redactie in New York.
Tijdens twee reportagereizen werd hij geschaduwd door veiligheidsagenten en onbekende mannen, zegt The Wall Street Journal. Maar hij werd niet gearresteerd en andere correspondenten ook niet. Dus zette Gershkovich door.
Hij bracht zijn lezers een ooggetuigenverslag van Rusland in oorlogstijd. Dansende jongeren in Moskouse bars. Wankelende ondernemers in een economie vol onzekerheid. Een geïsoleerde president. Snel groeiende begraafplaatsen in provincies.
En: een opgesloten Amerikaanse basketbalster. ‘Rusland heeft herhaaldelijk ontkend dat Brittney Griner wordt vastgehouden als pion of onderhandelingsfiche, en functionarissen zeggen dat discussies over haar vrijlating ongepast zijn voordat haar proces is afgerond’, schreef Gershkovich afgelopen zomer over de basketbalster. Enkele maanden later kreeg Griner 9 jaar cel opgelegd voor het bezit van 0,702 gram wietolie. Rusland liet haar kort daarna vrij in ruil voor de vrijlating van een veroordeelde Russische wapenhandelaar in de VS.
Nu is Gershkovich zelf een onderhandelingsfiche dat moet wachten op afronding van een proces. Na zijn verslaggeving weet Gershkovich hoe spionageprocessen in Rusland verlopen: ze duren langer dan een jaar, vinden plaats achter gesloten deuren en de uitkomst ligt van tevoren vast. Schuldig, en dus strafkamp.
Hij zit vast in Lefortovo, een gevangenis die in de Sovjet-Unie een beruchte reputatie kreeg wegens martelingen en executies van politieke gevangenen door de KGB. De gevangenis staat nog steeds onder controle van de FSB, de opvolger van de KGB.
Een landgenoot van Gershkovich, die ook vastzit op beschuldiging van spionage, oud-marinier Paul Whelan, zat tijdens zijn proces ook vast in Lefortovo. Hij werd in 2020 veroordeeld tot 16 jaar strafkamp na een proces van anderhalf jaar.
Zijn droom was om voor een prominente Amerikaanse nieuwsorganisatie te werken. Hij verwezenlijkte die droom in januari 2022, toen hij werd aangenomen bij The Wall Street Journal.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden