Sander van der Linden, hoogleraar sociale psychologie aan Cambridge University, doet een zwarte cape om en draait ermee in de rondte. ‘Als Nederlander ben ik geen fan van de Britse hiërarchische cultuur’, zegt hij via een videoverbinding vanuit zijn huis in Cambridge, ‘maar bij officiële gelegenheden moet ik zo door de kasteelgangen van de universiteit lopen.’
Studenten en collega’s vergelijken Van der Linden (37) met Severus Sneep, een docent uit de Harry Potter-boeken. Niet alleen vanwege die cape, maar ook door het vakgebied. Sneep doceert ‘Verweer tegen de Zwarte Kunsten’, Van der Linden doet iets soortgelijks.
In zijn boek Immuun voor nepnieuws – Een tegengif voor fake news en complottheorieën beschrijft Van der Linden hoe mensen zich kunnen verweren tegen nepnieuws. Fakenieuws wordt, in elk geval gedeeltelijk, verantwoordelijk gehouden voor de verkiezing van Donald Trump en de bestorming van het Capitool in de VS, lynchpartijen in India en verzet tegen coronamaatregelen in onder meer Nederland.
Over de auteur
Gijs Beukers is mediaredacteur bij de Volkskrant. Hij schrijft vooral over televisie, podcasts en boeken.
Van der Linden, die als hij zijn cape uitdoet een zwarte capuchontrui draagt, vergelijkt nepnieuws met een virus: beide kunnen zich rap verspreiden.
Tegen nepnieuws heeft Van der Linden een ‘psychologisch vaccin’ ontwikkeld dat mensen moet leren het ‘virus’ als zodanig te herkennen. Dat vaccin is er onder meer in de vorm van een spel.
Samen met Jon Roozenbeek, een Nederlandse collega in Cambridge, ontwierp Van der Linden de (ook in het Nederlands beschikbare) onlinegame Bad News, waarbij je begint als anonieme twitteraar.
Tweet je ‘Zoveel leugens op tv. Tijd voor een petitie voor een leugenvrij journaal!! #FakeMedia’, dan levert dat de eerste vijftien volgers op. De kunst is om opruiende berichten met nepnieuws te plaatsen – je krijgt steeds een aantal keuzen voorgelegd – zonder je geloofwaardigheid te verliezen. Het uiteindelijke doel is om een ‘nepnieuwstycoon’ te worden die de reputatie van een multinational te gronde richt.
Het idee is dat spelers zo gaandeweg de manipulatietechnieken leren herkennen waarvan nepnieuwsverspreiders gebruikmaken. Het imiteren van experts bijvoorbeeld, en het inspelen op emoties.
Inmiddels is het spel in tien talen beschikbaar en hebben de Amerikaanse en de Britse regering varianten uitgebracht.
Van der Linden beschrijft het ontstaan van het spel in het derde en laatste deel van zijn boek. In het eerste deel zet hij uiteen waarom ons brein vatbaar is voor nepnieuws, in het tweede hoe nepnieuws zich verspreidt.
De Financial Times schaarde het oorspronkelijk in het Engels geschreven Immuun voor nepnieuws onder de beste boeken van de week. Volgens de recensent is er geen beter overzicht te vinden van het steeds verder uitdijende vakgebied nepnieuws, ‘en dat alleen al is een geweldige prestatie’.
Nepnieuws houdt Van der Linden al op jonge leeftijd bezig. ‘Op mijn joodse basisschool in Amsterdam-Zuid begon ik me af te vragen waarom Duitsers in de jaren dertig waren gevallen voor de propaganda. Waarom vonden zij het een goed idee om joden naar concentratiekampen te sturen?’
Hij gaat psychologie studeren. Eerst aan de Universiteit van Amsterdam, vervolgens aan California State University, The London School of Economics Political Science en Yale. Op Princeton, in New Jersey, doet hij onderzoek naar complotten. ‘Ik wilde ook voor een breder publiek schrijven’, zegt hij. ‘Dus ging ik een blog bijhouden voor Scientific American Magazine. Ik schreef onder meer over Area 51, een gebied waarvan complotdenkers geloven dat de Amerikaanse regering er aliens verborgen houdt. Complotten bevonden zich in 2014 nog in de marges van het publieke debat.’
Dat verandert een jaar later door Donald Trump. Door de toenemende populariteit van de toenmalige presidentskandidaat komt fake news in het middelpunt van de aandacht te staan. Van der Linden, inmiddels werkzaam aan de University of Cambridge, krijgt beurzen en kan daardoor eindelijk iets onderzoeken waar hij al over nadacht toen hij als scholier vrienden voor de gek hield. Kun je mensen immuun maken voor misleiding?
Tijdens zijn onderzoek komt hij Vaccin for brainwash (‘vaccin tegen hersenspoeling’) tegen, een artikel uit 1970 van de Amerikaanse psycholoog Bill McGuire. Van der Linden: ‘Hij betoogde dat je mensen inderdaad immuun kunt maken tegen nepnieuws, maar alleen als ze er nog niet eerder mee in aanraking zijn gekomen.’
In de moderne wereld heb je daar niet veel aan. Zeker via sociale media stuit vrijwel iedereen op nepnieuws. Onderzoekers van het Massachusetts Institute of Technology (MIT) stelden in 2018 vast dat tweets met nepnieuws zich zes keer sneller verspreiden dan echt nieuws. Dat komt mede doordat nepnieuws vaak verrassender is, zei onderzoeker Soroush Vosoughi.
Het Engels kent een beroemd gezegde, schrijft Van der Linden in zijn boek: ‘Falsehood flies, and the truth comes limping after it. Ofwel: de leugen vliegt, de waarheid komt er hinkend achteraan.
Omdat nepnieuws alomtegenwoordig is, vraagt Van der Linden zich af of het mogelijk is om mensen immuun te maken die al wel door het ‘virus’ zijn besmet. Daarvoor gaat hij aan de slag met een onderwerp dat ‘wemelt van de ideologische bacteriën’: klimaatverandering.
Een deel van de deelnemers aan zijn onderzoek toont hij de Oregon Global Warming Petition. Volgens deze petitie is er geen wetenschappelijk bewijs voor de stelling dat klimaatverandering door de mens is veroorzaakt. Tot de ondertekenaars behoren 31 duizend wetenschappers, maar wie die lijst doorneemt komt onder meer Charles Darwin (1809-1882) tegen en een lid van de Spice Girls: dr. Geri Halliwell zou een in Boston gevestigde microbioloog zijn.
De petitie zaait effectief twijfel over wetenschappelijke consensus, ziet Van der Linden. ‘Onderzoeksdeelnemers werden veel sceptischer over klimaatverandering als ze alleen dat document te zien kregen.’
Een ander deel van de respondenten toont hij behalve de petitie een artikel dat stelt dat er onder wetenschappers wel degelijk consensus bestaat: 97 procent van hen is het eens. Die groep krijgt bovendien een ‘vaccin’ tegen de petitie. Van der Linden: ‘We vertelden ze dat de opstellers van de petitie zichzelf de schijn van geloofwaardigheid gaven door hetzelfde certificaat te gebruiken als de National Academy of Science. En we legden uit dat zich onder de ondertekenaars dode mensen bevonden.’
Als Van der Linden de onderzoeksresultaten over deze laatste groep ontvangt, danst hij door zijn kantoor. ‘Het vaccin bleek te werken’, zegt Van der Linden. ‘Ondanks het lezen van het nepnieuws steeg het vertrouwen in de wetenschappelijke consensus onder alle deelnemers, óók de klimaatsceptici.’
Van der Linden waarschuwt: klimaatsceptici zullen hun standpunt hierdoor niet helemaal herzien. ‘Dat zou te mooi voor woorden zijn. Maar het vaccin neutraliseert wel een poging, in dit geval de petitie, om mensen nog meer in desinformatie te laten geloven.’
Deze strategie werkt niet bij geharnaste complotdenkers. ‘Bij hen moet je andere methodes toepassen’, zegt Van der Linden. ‘Maar veel mensen zijn nog wel te redden: net als een virus heeft nepnieuws een incubatietijd, infecteert het je geleidelijk. Mensen werden ook niet ineens wakker op een dag en dachten: we gaan alle joden in gaskamers stoppen.’
Journalisten reageerden enthousiast op de bevindingen. ‘Cambridge-wetenschappers vinden mogelijk nepnieuwsvaccin’, kopte de BBC toen de resultaten naar buiten kwamen. De pers plaatste ook kanttekeningen. Deze methode werkt alleen tegen een specifieke vorm van desinformatie, in dit geval de petitie. Maar nepnieuws gaat rond over alles, over verkiezingen, stikstof, corona, immigratie. Moet je mensen apart wapenen tegen nepnieuws over al die onderwerpen?
Samen met de toenmalige student Jon Roozenbeek bedenkt Van der Linden dat ze naar achterliggende technieken moeten kijken waarvan nepnieuwsverspreiders gebruikmaken.
Een daarvan is de tactiek die de opstellers van de Oregon Global Warming Petition hanteerden, een oude truc waarvan ook de tabaksindustrie zich lang bediende. In een reclame uit de jaren dertig droegen woordvoerders van die sector witte jassen om medische of wetenschappelijke expertise uit te stralen. ‘Verspreiders van nepnieuws doen zich vaak voor als experts of beroemdheden om zich autoriteit toe te meten’, zegt Van der Linden.
Met zijn team brengt Van der Linden een jaar lang door in de duistere hoekjes van het internet om andere technieken in kaart te brengen. Uiteindelijk destilleren ze er nog vijf.
De eerste is het verdacht maken van tegenstanders – denk aan Donald Trump die The New York Times ‘fake news’ noemt. De tweede is emotie, op koppen met woorden als ‘haat’ en ‘moord’ wordt gretig geklikt. De derde is polarisatie, het zaaien van tweedracht. Bijvoorbeeld: ‘Voorstanders van abortus zijn moordenaars.’ De vierde is trolling, het overstromen van sociale media met berichten die de publieke opinie misleiden. En de vijfde is het gebruik van complottheorieën.
Geef je mensen inzicht in deze technieken, is de gedachte, dan zijn ze er Source: Volkskrant