Ze voerden de gevaarlijkste missies in de oorlog uit, maar er is geen enkele regeringsfunctionaris naar hun begrafenis gekomen. Zonder medailles liggen de lichamen van vier jonge Oekraïners in zwarte kisten in het Sint-Michielsklooster in Kyiv. Nee, voor de Oekraïense staat zijn Bohdan Ljahov, Maksym Mychajlov, Joeri Horovets en Taras Karpjoek geen helden.
Hun geliefden hebben niets van de autoriteiten vernomen. ‘We begrijpen dat de staat hun missie niet officieel kan erkennen’, zegt Oleksandr Ljahov, die afscheid neemt van zijn zoon Bohdan, een 19-jarige jongen die zich meteen na de inval meldde om zijn land te verdedigen. ‘Maar we hopen dat de geschiedenis dit rechtzet.’
De vier jonge mannen waren betrokken bij missies waar de Oekraïense regering naar eigen zeggen geen weet van heeft: missies op Russisch grondgebied. De regering stelt dat het Oekraïense leger uitsluitend handelt binnen de eigen landsgrenzen. ‘Oekraïne doet niet aan inmenging, maar kijkt met plezier toe’, twitterde een adviseur van president Volodymyr Zelensky vorige maand, kort nadat er in de Russische stad Rostov een gebouw van veiligheidsdienst FSB in rook was opgegaan.
Maar de uitvaart midden in Kyiv, met een dienst in het klooster waar de Orthodoxe Kerk van Oekraïne zetelt en een afscheid op het Onafhankelijkheidsplein, is een teken dat de autoriteiten de Oekraïense tegenaanvallen op Russisch grondgebied steunen.
De vier jonge mannen waren lid van Bratstvo (Oekraïens voor ‘broederschap’), een vrijwilligersbataljon dat achter vijandelijke linies opereert en de oorlog naar Russisch grondgebied wil brengen. Leden van het bataljon stelden onlangs in de Britse krant The Guardian dat ze betrokken zijn geweest bij missies over de grens om Russische veiligheidsofficieren te ontvoeren, helikopters neer te schieten en wapendepots op te blazen.
Formeel heeft het bataljon van ongeveer tweehonderd strijders geen banden met de Oekraïense strijdkrachten. In de praktijk lijkt afstemming cruciaal.
‘Dit was niet de eerste keer dat de jongens naar Rusland gingen’, zegt Oleksii, de bevelhebber van het omgekomen viertal, die om veiligheidsredenen alleen bij zijn voornaam wil worden genoemd. Hij wordt tijdens het interview in een restaurant in Kyiv bewaakt door brede mannen in spijkerbroeken en capuchontruien. Het doel van de mislukte operatie volgens Oleksii: het opblazen van een spoorwegbrug die het Russische leger gebruikte voor wapentransporten. Een brug op ongeveer 60 kilometer van de Oekraïense grens.
Vlak voordat de vier mannen de Oekraïens-Russische grens overstaken, op de vroege ochtend van 24 december, namen ze een video op. ‘We gaan een vijandelijke trein opblazen’, zegt een van de mannen in de video, terwijl hij een wit camouflagepak aantrekt en een riem met een wapen omhangt. ‘Deze missie is een jongensdroom.’
De ouders van Bohdan Ljahov kregen die dag een bericht van hun zoon dat hij zes dagen onbereikbaar zou zijn en daarna weer contact zou opnemen. Oleksandr Ljahov had op dat moment al lange tijd het gevoel dat zijn zoon meedeed aan operaties in vijandelijk gebied, vertelt hij. ‘De apparatuur die hij meenam was te specialistisch voor reguliere operaties.’
Twee dagen na Bohdans bericht meldde de Russische veiligheidsdienst FSB dat er ‘vier terroristen’ waren gedood in Brjansk, een provincie aan de Oekraïense grens. De vier hadden apparatuur bij zich voor communicatie en navigatie, automatische wapens van het merk Sig Sauer en 40 kilo TNT, volgens de FSB.
De lichamen kwamen in februari naar Oekraïne na een ruil met Rusland. Op basis van de verwondingen neemt bevelhebber Oleksii aan dat de vier zijn omgekomen in een mijnenveld, al is hij niet zeker wat er is gebeurd. ‘Drie van de vier hadden ook kogelwonden.’
De aanval is geen incident. Rusland wordt steeds vaker aangevallen op eigen grondgebied. Begin maart hield de Russische president Vladimir Poetin Oekraïense ‘terroristen’ verantwoordelijk voor een gewapende aanval op twee grensdorpen in Brjansk, waarbij twee personen zouden zijn omgekomen. De Oekraïners gijzelden daarbij een groep mensen, zo meldden Russische media.
Ook bij die aanval ontkende de Oekraïense regering betrokkenheid en eiste een vrijwilligersbataljon de verantwoordelijkheid op. In dit geval het Russisch Vrijwilligerskorps, een groep die zichzelf omschrijft als ‘Russische vrijwilligers die in Oekraïne wonen’ en besloten hebben om aan Oekraïense zijde te strijden tegen ‘Poetins criminele regime’.
De leider van de groep, Denis Nikitin, geboren in Rusland en bekend als een voetbalhooligan met neonazistische opvattingen, zei in een interview met de Financial Times dat de aanval bedoeld was om Russen aan te moedigen in verzet te komen tegen het Kremlin. ‘Jullie kunnen en moeten de wapens opnemen’, aldus Nikitin. ‘We zullen iedereen steunen die de usurpators in het Kremlin omver wil werpen.’
Volgens Nikitin heeft het Oekraïense leger groen licht gegeven voor de operatie met 45 strijders in Brjansk. Een oversteek van de zwaarbewaakte grens zou zonder goedkeuring onmogelijk zijn, stelt hij. ‘Als ik dit niet had afgestemd met iemand binnen de Oekraïense strijdkrachten, dan denk ik dat we simpelweg vernietigd zouden zijn.’
De aanvallen leggen zwakke plekken bloot van de Russische grensverdediging. President Poetin beloofde de Russische bevolking een jaar geleden een spoedige ‘speciale militaire operatie’ in het buitenland, maar nu sluipen gewapende indringers het land binnen en slaan er projectielen in.
De meeste komen vanuit de lucht. Sinds het begin van de invasie hebben de Russische autoriteiten ruim driehonderd luchtaanvallen gemeld op Russische dorpen en steden aan de grens, zo turfde Acled, een Amerikaanse organisatie die gegevens verzamelt over gewapende conflicten. Veel van die aanvallen zijn niet te verifiëren door gebrek aan beeldmateriaal en onafhankelijke verslaglegging. Maar evacuaties van grensdorpen en de aanleg van loopgraven laten zien dat de Russische autoriteiten een groeiend gevaar zien. In Moskou, ruim 500 kilometer van de Oekraïense grens, heeft het Russische leger luchtafweersystemen op gebouwen gehesen. De raketsystemen staan op het dak van het hoofdkwartier van het ministerie van Defensie, maar ook in woonwijken.
Reden: de projectielen uit Oekraïne slaan steeds dieper in Rusland in. In december explodeerden er drones op militaire vliegvelden in Rjazan en Saratov, een basis voor Ruslands strategische bommenwerpers. In februari kwam een drone neer bij een compressorstation van Gazprom buiten Kolomna, een stad op slechts 100 kilometer van Moskou. Het type drone dat werd getoond: een UJ-22, geproduceerd door het Oekraïense bedrijf Ukrjet.
Maar Oekraïne blijft ontkennen dat het betrokken is bij de tegenaanvallen op Rusland. Kyiv heeft westerse landen, die de meeste wapens van het Oekraïense leger leveren, moeten beloven westerse wapens niet te gebruiken in aanvallen op Russisch grondgebied. Dat zou kunnen leiden tot een escalatie van de oorlog, zo vrezen westerse regeringen, die Russische dreigementen over inzet van kernwapens ernstig nemen en een directe confrontatie tussen de Navo en Rusland willen voorkomen.
Wel steunen de Verenigde Staten Oekraïense aanvallen op de Krim, het bezette schiereiland dat Rusland gebruikt als lanceerlocatie voor raketten en als distributiecentrum voor de invasiemacht in het zuiden van Oekraïne. Oekraïense functionarissen maken geen geheim van betrokkenheid bij een huidig drone-offensief op de Krim, met ontploffingen in de haven van Sebastopol en een spoorwegknooppunt in het noorden van het schiereiland. ‘Dit zijn legitieme doelen’, zei de Amerikaanse staatssecretaris voor Buitenlandse Zaken Victoria Nuland in februari. ‘Oekraïne bestookt ze en wij steunen dat.’
Dat geldt niet voor de tegenaanvallen over de grens. ‘In ons reguliere leger kan er niet over gesproken worden’, zegt Oleksii, de bevelhebber uit vrijwilligersbataljon Bratstvo. Maar zonder de tegenaanvallen kan het Kremlin de oorlog volgens hem eindeloos doorzetten. ‘Zolang de vijand niet vernietigd wordt op eigen grondgebied, kan die comfortabel doorvechten op andermans grondgebied’, zegt hij. ‘We moeten de Russen de oorlog laten zien om ze aan het denken te zetten.’
Nabestaanden leggen zich erbij neer dat hun geliefden nu niet de officiële erkenning krijgen die reguliere militairen wel krijgen. ‘Iemand moet zich opofferen voor dit soort missies’, zegt de moeder van Bohdan Ljahov, de 19-jarige Oekraïner van het Bratstvo-bataljon die omkwam in Rusland. Een medaille zegt ze niet nodig te hebben om trots te zijn op haar zoon. ‘Ik loop met een rechte rug en ben trots dat ik een Oekraïense oorlogsheld ter wereld heb gebracht.’
De schade van Oekraïense aanvallen in Rusland is geenszins te vergelijken met de schade van Russische aanvallen in Oekraïne. Maar de explosies, drone-inslagen en vuurgevechten op Russisch grondgebied beschadigen iets waar president Poetin zijn hele presidentschap al aan werkt: een imago van controle.
Veel van aanvallen ver achter de frontlinie worden verdoezeld door de Russische autoriteiten. Zo heeft het Russische leger nooit toegegeven dat het vlaggeschip Moskva Source: Volkskrant