‘Elke kunstenaar heeft hier weleens in de cel gezeten; de gevangenissen van Turkije zijn verkapte kunstacademies’, zei ooit Zülfü Livaneli, de bekende Turkse componist, schrijver, filmregisseur en politiek activist. Wie de Turkse media een beetje volgt, leest geregeld berichten over Turkse zangers, rappers en andere kunstenaars die te maken krijgen met bedreigingen en juridische aanklachten. Een lied bijvoorbeeld is er niet zomaar een lied. Neem #Susamam (‘Ik kan niet zwijgen’) dat rapper Şanışer en zeventien andere muzikanten uitbrachten. Hierin kaarten ze verschillende problemen in Turkije aan, zoals de vernietiging van het milieu, rechtsongelijkheid, toegang tot onderwijs en geweld tegen vrouwen.
Of neem het lied Yaz Gazeteci Yaz (‘Schrijf, journalist, schrijf’) dat al in de jaren zeventig hulde bracht aan verslaggevers die in de gevangenis zaten, en tegenwoordig door zangeres Gaye Su Akyol weer ten gehore wordt gebracht om aandacht te vragen voor het feit dat nergens in Europa zoveel journalisten worden gedetineerd als in Turkije. En dan is er Tarkan, ook populair in Nederland sinds hij eind jaren negentig doorbrak met Şımarık, ook bekend als Kiss Kiss. Diens nummer Geççek (‘Het gaat voorbij’) wordt weleens ‘een strijdlied van de Turkse oppositie tegen president Recep Tayyip Erdogan’ genoemd.
‘Aan alles komt een einde, aan dit lijden zal een einde komen... Mooie dagen komen eraan.’ Het zijn teksten die men heeft opgevat als kritiek op de huidige president – en die Tarkan tot doelwit van doodsbedreigingen hebben gemaakt. Mede daarom schreef burgemeester Ekrem Imamoğlu van Istanbul op Twitter dat artiesten zich moeten uitspreken. ‘Je kunt hen de mond niet snoeren. Zij zijn de innerlijke stem van deze natie.’
Maar wordt die stem nog wel gehoord?
‘Het vrije woord heeft het in de republiek Turkije altijd moeilijk gehad. De staat heeft burgers erg vaak vervolgd voor ‘belediging’ van Atatürk en de Turkse identiteit, godslastering, erkenning van de Armeense genocide of pro-Koerdische meningen. In 1999 moest ook Erdogan, destijds burgemeester van Istanbul, enkele maanden de cel in vanwege het reciteren van een islamistisch getint gedicht. Ironisch genoeg hangt vandaag de huidige secularistische burgemeester Imamoğlu een gevangenisstraf boven het hoofd voor het beledigen van de verkiezingsraad.
‘Wetten aangaande ‘belediging van de president’, ‘kwetsen van religieuze gevoeligheden’ en de erg ruime interpretatie van ‘terreurpropaganda’ blijven voor Erdogan efficiënte instrumenten om tegenstanders te muilkorven en te intimideren. Maar Erdogan beseft niet hoe snel zijn samenleving aan het veranderen is. Veel jonge kiezers hebben geen begrip voor de soms draconische straffen vanwege een mening. Het is moeilijk te begrijpen waarom Erdogan zijn slinkende kansen door de slechte economische toestand niet heeft gecompenseerd met democratische hervormingen. Tenzij hij denkt dat repressie en nationalistisch-conservatieve cultuuroorlogen zijn electorale basis net groot genoeg houden. Een riskante strategie.’
‘De gang naar een autocratisch regime is bijna een beproefd recept: eerst perk je de vrijheid van journalisten in, dan breek je de rechterlijke macht af en uiteindelijk onderdruk je minderheden en oppositie. Er is echter nog een groep die het flink te verduren krijgt, maar minder vaak wordt genoemd: kunstenaars en artiesten. Met hun werk stimuleren ze hun publiek zich te verplaatsen in de positie van een ander en kritisch na te denken over macht.
‘Kenmerkend voor een autocratisch regime – zoals we in Turkije zien – is dat er juist géén ruimte is voor andersdenkenden, en de overheid sympathie voor hun opvattingen probeert te verhinderen. Het resultaat: schrijvers, zangers, rappers en regisseurs die zich kritisch uitlaten worden geïntimideerd, of nog erger, juridisch vervolgd. Dat heeft een negatief effect op de culturele sector, maar meer nog, het legt iedere vorm van pluriformiteit lam. Daardoor zijn de verkiezingen niet zozeer een strijd voor kunst, cultuur en artistieke vrijheid, maar draaien ze vooral om deze wezenlijke vraag: in wat voor Turkije wil men leven? Een samenleving waarin de meerderheid alles bepaalt, of waar ook ruimte is voor andere uitingen?’
‘Veel Turkse kunstenaars zullen ongetwijfeld een zucht van opluchting slaken als op 14 mei een nieuwe president wordt gekozen. In de laatste tien jaar is de repressie en intimidatie van critici in de culturele sector enorm toegenomen. Dat geldt vooral voor Koerdische artiesten, zeker sinds Erdogan vanaf 2015 steeds vaker de Turks-nationalistische kaart speelt.
‘Desondanks wagen veel toneelspelers, regisseurs en zangers het er nog steeds op, in het volle besef dat de Turkse autoriteiten elk moment kunnen ingrijpen. Als dat gebeurt, is het meestal vanwege zogenaamde propaganda voor terrorisme, de klassieker in het Turkse repressie-repertoire. Onder Erdogan zijn daaraan toegevoegd: belediging van de president en aantasting van de goede – lees: conservatieve – zeden.
‘Bij winst van de oppositie mag men verwachten dat de laatste twee aanklachten zullen verdwijnen. We kunnen alleen maar hopen dat het terrorismeverwijt aan Koerdische kunstenaars daarna ook snel in de vuilnisbak belandt.’
‘Kunstenaars en artiesten houden de maatschappij een spiegel voor. Het regime van president Recep Tayyip Erdogan is niet gediend van kritiek en andersdenkenden; tegengeluiden worden steeds heftiger onderdrukt. Onlangs besteedde een boekenprogramma van de oppositiegezinde internetzender Halk TV (‘Volks TV’) aandacht aan de nieuwste verhalenbundel van Selahattin Demirtaş, de gevangengenomen leider van de Koerdische HDP. Het Turkse commissariaat voor de media, de RTÜK, waarin Erdogans AKP de meerderheid heeft, veroordeelde de zender tot een boete en een uitzendverbod; het programma prees immers een gevangene.
‘Atatürk noemde theater ‘een spiegel van het culturele niveau van het land’ en investeerde in theatergroepen, gebouwen en opleidingen. Het Erdoğan-regime draagt deze kunstvorm geen warm hart toe en heeft de afgelopen jaren flink bezuinigd en gecensureerd. Wanneer Erdoğan wint, verliest de kunst. Maar kunst is resistent, kunstenaars bedenken steeds een manier om, weliswaar bedekt, hun boodschap over te brengen. In 2015 woonde ik in het Stadstheater van Istanbul Şekerpare bij: in deze in de 19de eeuw gesitueerde musical staat een prostituee op tegen het gezag. Telkens wanneer zij de autoriteiten een loer draaide, kreeg zij een staande ovatie van het publiek.’
‘Wanneer een politieke partij de maatschappij naar haar denkbeelden wil kneden, zal een van haar eerste daden erin bestaan de kleurrijke vogel van de kunst te kooien. Het volstaat dat een regering een verstikkend maatschappelijk klimaat creëert, zodat haar aanhangers in de bevolking zelf gaan optreden tegen ‘decadente’ kunstenaars. Denk aan de haatcampagnes die de beroemde popzangeres Sezen Aksu in 2022 te verduren kreeg omwille van een ‘heiligschennende’ zin in een van haar liederen. (‘Hallo, zeg hallo tegen die onwetende Eva en Adam’, zong Aksu, red.). President Erdogan zwoer zelfs haar tong te zullen uitrukken.
‘Zijn tegenbeeld is de gewezen premier Bülent Ecevit. Deze voorvechter van democratie had ook een artistieke ader: hij schreef gedichten en vertaalde werk van T.S. Eliot en Rabindranath Tagore in het Turks.
‘Culturele vrijheid gedijt niet in een klimaat waar de machtigen de staat als een vehikel voor hun utopieën misbruiken. Het spel van de kunst hoont ideologen weg omwille van hun gebrek aan zelfrelativering. Zonder kunst geen vrijheid. De verkiezingen moeten weer duizend bloemen doen bloeien in het rijke Turkse culturele landschap.’
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden