Boudewijn van Eijck begon in 2020 aan een ‘mission impossible’, als strafpleiter stond hij MH17-verdachte Oleg Poelatov bij. En hoewel zijn cliënt is vrijgesproken, is hij niet tevreden over het vonnis. ‘Het bevat nog niet de waarheid over de ramp.’
Het is eind februari 2022 als strafrechtadvocaat Boudewijn van Eijck zich realiseert dat hij binnen een paar dagen ‘vijand nummer één in Nederland’ zou kunnen worden. In de maanden ervoor is hij samen met zijn collega Sabine ten Doesschate bezig geweest met het schrijven van hun langste pleidooi ooit: in 1.400 pagina’s hopen ze de rechters ervan te overtuigen dat hun cliënt, de Russische oud-militair Oleg Poelatov, niet verantwoordelijk is voor het neerschieten van vlucht MH17 op 17 juli 2014.
Maar nu, enkele dagen nadat Rusland Oekraïne is binnengevallen, vraagt de raadsman zich voor het eerst in zijn 35-jarige loopbaan als strafpleiter hardop af: kunnen we nog wel doorgaan?
Sinds de invasie worden Van Eijck (60) en Ten Doesschate (42) met argusogen bekeken door vakgenoten. Zo belt het Advocatenblad hen met de vraag: ‘We nemen aan dat jullie de verdediging neerleggen?’ Meerdere advocaten dringen erop aan dat ze een oproep ondertekenen om Russische cliënten te laten vallen. ‘De druk werd heel hoog’, volgens Van Eijck. ‘Maar wij weigerden.’
Menno van Dongen is verslaggever van de Volkskrant op het gebied van criminaliteit, politie en justitie. Elsbeth Stoker verslaat als regioverslaggever ontwikkelingen in Amsterdam en omstreken. Eerder schreef ze veel over politie, justitie en criminaliteit.
Het resulteert in onbegrip, van veiligheidsadviseurs krijgen ze het advies extra oplettend te zijn en zijn collega Ten Doesschate krijgt per mail onder meer het verwijt een NSB’er te zijn.
Onveilig heeft hij zich niet gevoeld, zegt Van Eijck achteraf. ‘Maar het was wel een van de meest gecompliceerde weken van mijn loopbaan. Het MH17-proces werd door de vreselijke Russische invasie extra beladen: de ramp in 2014 werd gezien als voorbode van de oorlog in 2022. Een slechter moment om ons pleidooi te beginnen was niet denkbaar. Ik voelde me ineens niet meer vrij om argumenten naar voren te brengen. Ga maar eens in zo’n strafzaak – die via een livestream door de hele wereld te volgen is – bepleiten dat het door Oekraïne aangeleverde bewijs onbetrouwbaar is en dat de Oekraïense geheime dienst een heel slechte reputatie heeft.’
‘Onze cliënt had ook recht op een eerlijk proces. Bij aanvang van ons pleidooi op 7 maart vorig jaar hebben we daarom een statement voorgelezen waarin we, op persoonlijke titel, ons afgrijzen over de oorlog kenbaar hebben gemaakt en afstand namen van het Russische regime. We verdedigden de man, niet de staat.’
Van Eijck zit in het café van de Rotterdamse bioscoop Kino, met voor zich op tafel een 76 pagina’s tellende samenvatting van het MH17-vonnis. Door hemzelf gemaakt en voorzien van commentaar. Want hoewel zijn cliënt als enige van de vier verdachten in november is vrijgesproken door de Haagse rechtbank, ‘bevat dit vonnis nog niet de waarheid over de ramp’, zegt hij. ‘Er zitten nog te veel gaten in het dossier.’
Voor het eerst sinds de uitspraak in het MH17-proces doet Van Eijck zijn verhaal ‘over deze onmogelijke zaak, deze mission impossible’. Het wordt meteen zijn laatste interview als strafpleiter. Binnenkort stopt de medeoprichter van het Rotterdamse Sjöcrona Van Stigt, ‘het grootste strafrechtkantoor van Nederland’. Hij begint aan zijn tweede carrière, als documentairemaker – een langgekoesterde wens.
Het interview is in Kino, omdat daar in februari zijn eerste documentaire draaide: Amore Infinito, over de Ronde van Italië wielerkoers van 2019. De wens om documentairemaker te worden komt niet uit het niets. Hij volgt al jaren in zijn vrije tijd filmcursussen en -opleidingen, waar hem is verzekerd dat hij ‘meer dan een veredelde amateurfilmer’ is. Vaak heeft Van Eijck ‘een cameraatje’ bij zich, en al acht jaar overweegt hij de definitieve overstap.
Het MH17-proces, zijn laatste grote zaak, gaf de doorslag. ‘Toen Sabine en ik hieraan begonnen, vroegen verschillende documentairemakers of ze ons mochten volgen. We hebben ja gezegd tegen Bernard Krikke. Drie jaar heeft hij met ons meegelopen, en ik heb zelf ook het nodige gefilmd. Bijvoorbeeld als we in Moskou waren bij onze cliënt, omdat Bernard dan niet mee kon. Toen heb ik eens te meer gezien hoe leuk het maken van een documentaire is.’
Als de raadsman praat over filmen, wielrennen of Feyenoord, schitteren zijn ogen. Wanneer hij over de advocatuur vertelt, oogt hij bedachtzamer en formuleert hij zorgvuldiger. Het vak gaat hij niet missen. Want, stelt hij, voor een strafpleiter is het steeds moeilijker geworden om je werk goed te doen. ‘En als het telkens minder, minder wordt, zeg ik: ja jongens, zoek het maar uit.’
‘Ik dacht vooraf: ik heb veel ervaring, ik kan het wel een beetje inschatten. Maar eigenlijk wisten we niet waar we aan begonnen.’
In november 2019 werd Van Eijck door Elena Koetina, Poelatovs Russische advocaat, gemaild met de vraag of zijn kantoor interesse zou hebben. ‘Eerst vraag je je af: is dit serieus? Maar na even googlen mailde ik haar dat we ervoor openstonden.’
Als Koetina twee maanden later naar Nederland komt voor gesprekken ‘bij een stuk of tien advocatenkantoren’ krijgt Van Eijck al snel te horen dat Poelatov voor hen kiest. Even is hij blij. ‘Want in strafrechtelijk opzicht is de MH17-zaak een van de interessantste strafzaken die je als advocaat kunt doen, het is juridisch complex en er zitten veel technische aspecten aan deze zaak.’ Zo doken hij en Ten Doesschate in de vraag of het vliegtuig wel of niet door een Buk-raket was neergehaald en wat de afvuurlocatie van zo’n raket geweest zou kunnen zijn.
‘Wat ons ontzettend heeft gestoord is dat de zitting op 9 maart, nog geen twee maanden later, al begon. Er waren honderden journalisten, de wereld keek mee via een livestream. Dat maakte het heel beladen. Zeker toen de namen van alle 298 slachtoffers van MH17 werden voorgelezen door de officier van justitie.
‘Het viel niet mee om daarna onze vinger op te steken, als advocaat, en te zeggen: sorry, maar willen meer tijd. We hadden nog niet eens een heel strafdossier, alleen een kleine samenvatting. Ook al werkten we in het begin met een team van acht, negen mensen aan deze zaak, je hebt anderhalf jaar nodig om zo’n dossier goed in de vingers te krijgen. Maar wat we ook zeiden, het hielp niet.’
‘We hadden echt meer flexibiliteit verwacht. Zeker omdat we door corona niet konden reizen, en om veiligheidsredenen geen gesprekken mochten voeren via Zoom – we werkten op een laptop zonder internet.
‘Er stond zo’n druk op deze zaak dat voldoende uitstel onmogelijk bleek. Ook omdat het OM vond: het mag niet te lang duren voordat er duidelijkheid komt voor de nabestaanden. Ze noemden sommige van onze verzoeken voor aanvullend onderzoek daarom zelfs ‘pijnlijk’ voor hen. Dat vonden wij ongepast.’
‘De officieren suggereerden een aantal keer dat wij complotdenkers waren, terwijl we juist zo nuchter als de pest zijn. En ze reageerden soms denigrerend op verzoeken. We wilden bijvoorbeeld de verklaring van een ex-piloot toevoegen aan het dossier, omdat hij aanwijzingen had dat MH17 was neergehaald door een gevechtsvliegtuig. Zijn verklaring telde 45 pagina’s, hadden we gezegd. Daarop reageerde een officier met de opmerking: ‘Zoveel bladzijden heeft de handleiding van een Singer 7105-naaimachine ook en dat lijkt ons geen reden om die aan het dossier toe te voegen.’
‘Ja, het onderzoek is met oogkleppen op gedaan. Heel Nederland, tot premier Rutte aan toe, dacht vervolgens allang te weten dat MH17 was neergehaald met een Russische Buk-raket, vanaf een landbouwveld bij Pervomajski. Want dat had het internationale Joint Investigation Team (JIT) bekendgemaakt op een persconferentie in 2019, dat was te zien op tv en stond in de krant. Maar daarmee was het nog niet waar.’
Dat is een stelling die bij veel nabestaanden voor de nodige wrevel zal zorgen. Want meteen na de ramp in 2014 werden zij, naast het verlies van hun geliefden, geconfronteerd met een strijd om de waarheid. Oekraïne lekte geluidsopnames waaruit bleek dat het separatistenleger het vliegtuig uit de lucht had geschoten. Rusland verspreidde theorieën waarin Oekraïne de schuldige was.
Voor veel nabestaanden is het vonnis van de Haagse rechtbank daarom extra belangrijk: het bepaalt hoe de MH17-ramp de geschiedenisboeken ingaat.
‘Het is niet mijn bedoeling de nabestaanden te kwetsen, dus ik kies mijn woorden met zorg. Maar ik wil niet eeuwig mijn mening voor me houden.’
Het probleem, stelt Van Eijck, is bovendien groter dan alleen in deze strafzaak. Het is een trend die volgens hem al jaren aan de gang is, en in zijn ogen in de omvangrijke MH17-zaak nogmaals werd bevestigd. ‘Als het om waarheidsvinding gaat functioneert ons rechtssysteem niet optimaal.’
Dat komt met name ‘doordat veel rechters oordelen op basis van een papieren dossier, terwijl al vaak is gebleken dat woorden op papier anders zijn weergegeven dan een getuige het bedoelde’. De meeste getuigen doen hun verhaal bij de politie of de rechter-commissaris, die het resultaat in een proces-verbaal aan de rechters aanleveren. ‘In het MH17-proces hebben de rechters geen enkele getuige of deskundige zelf gespro Source: Volkskrant