Ook na een nacht doorhalen in het Torentje was een doorbraak in de stikstofcrisis niet in zicht. In Duitsland bereikten de coalitiepartijen na een marathonsessie van dertig uur deze week een compromis dat als een nederlaag voor de Groenen werd beschouwd: het klimaatbeleid wordt van zijn scherpe kanten ontdaan. In Frankrijk kreeg president Emmanuel Macron de verhoging van de pensioenleeftijd alleen voor elkaar door het parlement buitenspel te zetten. Als eenzame figuur in het Elysée trotseert hij nu de woede van de straat.
Het zijn verschillende kwesties in verschillende landen, maar er is een rode draad. In veel Europese landen staan de regeringen er niet best voor, in wankele coalities die worstelen met maatschappelijke onvrede. De natuur (Nederland), het klimaat (Duitsland) en de staatsfinanciën (Frankrijk) vragen om harde, impopulaire maatregelen, maar regeringen lijken die niet te kunnen doordrukken. In Frankrijk lukte het wel, met behulp van een autoritaire grondwet, maar Macron heeft er zijn politieke krediet grotendeels mee verspeeld.
Peter Giesen schrijft voor de Volkskrant over de Europese Unie en internationale samenwerking. Eerder was hij correspondent in Frankrijk. Hij is auteur van meerdere boeken.
De komende jaren staan zwakke regeringen voor grote opgaven. Waarschijnlijk zal energie relatief duur blijven, nu het goedkope Russische gas is weggevallen. Datzelfde geldt voor grondstoffen: de hele wereld jaagt op de grondstoffen die nodig zijn voor de groene transitie, zoals lithium en zeldzame aardmetalen. Europa wil zelf meer chips en groene technologie produceren, om minder afhankelijk te zijn van China en andere Aziatische landen. Ook dat kost geld: ze werden juist uit Azië gehaald omdat het lekker goedkoop was. Ten slotte willen alle Europese landen hun defensie aanzienlijk versterken. Dat alles dreigt het leven de komende jaren duurder te maken, terwijl de stijgende rente de ontsnappingsroute naar goedkoop geld afsluit.
Zijn burgers bereid de prijs te betalen? In Duitsland sloten de coalitiepartijen deze week een complex compromis. Een voorgenomen verbod op olie- en gasverwarming in 2024 werd aanmerkelijk verzacht door uitzonderingen en ontsnappingsclausules. Het klimaat vraagt om een snelle afschaffing van verwarming op fossiele brandstoffen, schreef het weekblad Die Zeit. Maar de regeringspartijen SPD (sociaal-democraten) en FDP (liberalen) waren bang voor de financiële gevolgen voor burgers. ‘De klimaatdoelen zijn in het heden aangekomen’, aldus Die Zeit. ‘Plotseling gaat het om tastbare symbolen van welvaart, zoals het huis en de auto.’ In coalitie en samenleving is in de verste verte geen consensus, constateerde de krant. In theorie is iedereen voor klimaatbeleid, maar zodra de praktische gevolgen in beeld komen, deinzen politici en burgers terug.
Ook in de jaren tachtig maakte Europa een transitie door, van de naoorlogse industriesamenleving naar een nieuwe diensteneconomie. Destijds zaten politieke leiders aanzienlijk vaster in het zadel. Premier van Nederland was Ruud Lubbers (CDA). Twee keer vormde hij een coalitie met de VVD, die in de Tweede Kamer op 81 zetels kon rekenen. Destijds werd dat vrij krap gevonden, nu zou het een enorme luxe zijn. Bij de verkiezingen van 1986 haalde het CDA 54 zetels.
Over het beleid van Lubbers wordt verschillend gedacht, maar zijn positie was stevig genoeg om impopulaire maatregelen te kunnen nemen. In 1983 werden de ambtenarensalarissen met 3 procent verlaagd. De ambtenaren gingen in staking, bussen en treinen reden niet, het huisvuil stapelde zich op en de post werd niet bezorgd. Het kabinet-Lubbers hield zijn poot stijf, geholpen overigens door een rechterlijke uitspraak die de staking bij de post beëindigde.
In de gefragmenteerde politiek van 2023 is dat veel moeilijker geworden. Coalities bestaan niet meer uit twee min of meer gelijkgestemde partijen, maar uit een bonte verzameling partijtjes waarmee een meerderheid bij elkaar wordt gesprokkeld. In Nederland botsen CDA en D66 over het stikstofbeleid, in Duitsland staan de Groenen tegenover de liberale FDP, een vroemvroempartij die wars is van dwingende klimaatmaatregelen. In Frankrijk heeft Macron geen meerderheid in het parlement. Zijn regering moet op zoek naar compromissen in een politieke cultuur die op keiharde strijd is gebaseerd.
De gefragmenteerde politiek weerspiegelt een gefragmenteerd electoraat. In de jaren tachtig maakten de grote volkspartijen de dienst uit. Zwevende kiezers waren betrekkelijk gering in aantal. Partijen als het CDA of de PvdA waren verzekerd van tientallen zetels door een trouwe achterban wiens identiteit met de partij was verbonden. De hedendaagse kiezer is daarentegen een consument die bij elke verkiezing bekijkt welke partij het beste aan zijn wensen voldoet.
De speelruimte voor politici is daardoor afgenomen. Terwijl het centrum zich vastdraait, staan de flanken op links en vooral rechts klaar om daarvan te profiteren.
Ondanks alles hebben Europese politici hun landen de afgelopen jaren tamelijk trefzeker door een corona- en energiecrisis geleid. Europa wist zijn eenheid tegenover de oorlog in Oekraïne te bewaren, anders dan door velen werd voorspeld. Crises zorgen voor cohesie, ook in een fragiele coalitie. Maar wat gebeurt er als de acute crisis voorbij is? De opgaven zijn groot, de politieke basis is wankel en de ruimte voor het nemen van moeilijke beslissingen lijkt alleen maar kleiner te worden.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden