De meeste Russen die gruwen van het regime van Poetin hebben het niet in zich om in verzet te komen, zegt Vladimir Kosarevski (39). Dat is geen verwijt. Het gold ook voor hemzelf. ‘Na het begin van de oorlog in Oekraïne kon ik de kracht niet vinden om me ertegen uit te spreken. Om naar een plein te gaan en te demonstreren. Het trok een steeds zwaardere wissel op me.’
Dat was tot Kosarevski, die in januari nog de directeur van de Anna Achmatova-bibliotheek in Moskou was, de instructie kreeg om zestig boeken met lhbti-thematiek te vernietigen. Werken van geliefde auteurs als Virginia Woolf, Stephen Fry en Haruki Murakami moesten op regeringsbevel door de papierversnipperaar. Het was een oekaze die hem, als bibliothecaris en homoseksuele man, in de kern van zijn bestaan trof. ‘Ik dacht meteen: wat kan ik doen om dit tegen te houden?’
In het Rusland van Vladimir Poetin heeft het boek het nu gedaan, en dat is een ontwikkeling die recenter is dan je zou verwachten. Hoewel Poetin de onafhankelijke nieuwsmedia in zijn land al jaren geleden het werk onmogelijk maakte, wist de Russische literaire wereld lang te ontsnappen aan de censuur van het Kremlin. Verrassend scherpe schrijfsels over de koers van het land lagen in boekhandels naast de verzamelde werken van Stalin. In bibliotheken stonden de schappen vol meesterwerken die homoseksuele relaties beschreven.
Sinds het begin van zijn invasie van Oekraïne heeft Poetin echter ook binnen de eigen landsgrenzen de repressie opgevoerd, en dit keer wordt het boek niet gespaard. Kritische auteurs heten ineens ‘buitenlandse agenten’ te zijn. Hun boeken worden voorzien van een waarschuwende tekst en moeten door bibliotheken worden opgeborgen.
Nog destructiever is de aanpak van boeken over of geschreven door lhbti’ers, een groep die onder Poetin vaker vrijheden heeft moeten inleveren. Op 24 november nam de door hem onderworpen Doema een wet aan die ‘propaganda’ over ‘niet-traditionele seksuele relaties’ verbood. Uit onzekerheid over wat dan precies onder propaganda valt, haalden boekhandelaren en uitgevers verschillende titels met lhbti-inhoud uit de verkoop. En hoewel het regime verzekerde dat literaire werken buiten schot zouden blijven, kregen openbare bibliotheken de opdracht ook die te vernietigen.
Dat de wereld van die opdracht weet, is dankzij Vladimir Kosarevski. Als directeur van de Anna Achmatova-bibliotheek in het westen van Moskou, een functie die hij sinds zeven jaar bekleedde, lekte hij op 19 december een lijst met de eerste 53 verboden ‘lhbti-boeken’ aan journalisten. Eén van hen was Sergei Lebedenko, die de lijst publiceerde op chatdienst Telegram. In een interview met Lebedenko voor Novaya Gazeta, een door Poetin geknevelde krant die alleen online nog te vinden is, onthulde Kosarevski zich anderhalve maand later als de bron.
‘Om eerlijk te zijn verbaasde dat me’, zegt Lebedenko daar nu over. ‘Door dat bekend te maken, zette hij zijn succesvolle carrière op het spel. Het maakt zijn beslissing nog moediger. En het was ook echt belangrijk, want het hele censuurverhaal werd in twijfel getrokken tot hij naar voren stapte.’
In werkelijkheid was Vladimir Kosarevski op dat moment al geen gevierd directeur meer, maar een asielzoeker in Spanje. Op 9 januari had hij Rusland verlaten, nadat de autoriteiten erachter waren gekomen dat hij het lek was.
Of Kosarevski ‘bibliotheken wilde gaan bouwen in de Donbas’, de deels door Russische troepen bezette regio in Oekraïne, werd hem naar eigen zeggen gevraagd door de directeur van de Moskouse organisatie waartoe zijn bibliotheek behoorde. Alsof dat te subtiel was, sprak zij de boodschap ook expliciet uit: dacht Kosarevski op deze manier onder een oproep voor het leger uit te komen?
‘Die dreigementen nam ik serieus’, zegt hij. ‘Ik heb met eigen ogen gezien hoe de repressie in Rusland werkt.’ Hij nam zijn vakantiedagen op, nam afscheid van familie en vrienden en vloog met twee koffers en een rugzak naar Armenië, waar hij een visumaanvraag afwachtte voor Spanje. In dat land zaten wat bekenden, en hij had er zich als homoseksuele man tijdens reizen op zijn gemak gevoeld.
Op 17 januari ontving hij zijn visum en vloog hij via Istanbul naar Madrid. Twee maanden later doet hij zijn verhaal in de Xosé Neira Vilas-bibliotheek in Vigo, een elegante kuststad net boven de grens met Portugal. Veel verder vluchten van Poetin is binnen Europa niet mogelijk. Tussen de boeken voelt hij zich senang. Als jonge jongen al, toen hij in tweedehandsboekwinkeltjes ‘hele dagen aan het lezen was’, en betoverd werd door Poesjkin, Dostojevski, Tsjechov en Boelgakov.
Kosarevski – glad geschoren hoofd, lichte grijze ogen, een trendy roze hoodie met gaten en een zachte stem – heeft de locatie voor het interview zelf uitgekozen. De eerst voorgestelde monumentale bibliotheek in het oude centrum van Vigo is te ‘stoffig’, appt hij na een bezoekje. Nee, dan beter deze aan de rand van de stad. Klein maar knus, met veel licht dat binnenvalt door de grote ramen en een hartelijke gastheer in de vorm van directeur Antxo Alberte, die zijn vakgenoot een warme knuffel geeft.
Zijn eigen bibliotheek, vernoemd naar de Russische dichter Anna Achmatova, was ‘een van de beste van het land’, vertelt Kosarevski. Wat een klassieke bieb was toen hij er in 2009 begon te werken, groeide vanaf 2015 onder zijn leiding uit tot een ‘Smart-bibliotheek’, met onder meer virtual reality, een bioscoopzaal, coworkingplekken en een eigen café.
Hoewel homofobie altijd onderdeel is geweest van de politiek van Poetin, was de bibliotheek in zijn beginjaren een vrijplaats. Als voorbeeld geeft hij het plan, nog voor zijn promotie tot het directeurschap, om een speciale lhbti-sectie te creëren. Op die plek konden studenten dan aan hun scripties over lhbti-rechten werken. Dat idee, ‘dat misschien ook wel een beetje te ver ging voor Rusland’, werd in juni 2013 de nek omgedraaid door een eerdere anti-homopropagandawet van Poetin, specifiek bedoeld om minderjarigen te ‘beschermen’.
‘Beetje bij beetje zijn we onze vrijheden kwijtgeraakt’, zegt Kosarevski, ‘en dat was de eerste keer dat ik de gevolgen ervan ondervond.’ Uitgevers van lhbti-boeken verlieten het land en websites voor en over de gemeenschap gingen gedwongen offline. ‘Op straat zag je ook geen jongens of meisjes meer die elkaars hand vasthielden. Want minderjarigen konden dat zien, en daarmee bedreef je al propaganda.’
Toch kon er in de bibliotheek ‘zelfs na die wet nog heel erg veel’. Op sommige boeken kwam een 18+-label te staan, maar van ‘keiharde censuur’ was ook na 2013 nog geen sprake. ‘We hadden bijvoorbeeld strips die lhbti-thema’s behandelden, en waarin de dingen glashelder werden gepresenteerd. En we organiseerden bijeenkomsten waarin we veel bespraken.’
Dat was vóór Rusland op 24 februari zijn buurland binnenviel, en er ook in eigen land ‘een repressiemachine op gang kwam’. De eerder al gemuilkorfde onafhankelijke media kregen de genadeklap. Een agressieve politiemacht brak de (kleinschalige) protesten tegen de oorlog met fors geweld op.
Censuur met een hoofdletter C trof de bibliotheek voor het eerst in november, toen Kosarevski de instructie kreeg niet langer boeken van zogenaamde buitenlandse agenten uit te lenen. ‘Elke vrijdag maakte de regering bekend welke Russen nu weer als buitenlandse agent waren aangemerkt. Die boeken moesten we opbergen. Daar zaten echt grote schrijvers bij, zoals Dmitri Bykov (een bekende criticus van het regime die een waarschijnlijke vergiftiging overleefde, red.). Dat stoorde me al enorm.’
Toen de Doema vervolgens op 24 november instemde met de anti-lhbti-wet, borrelde zijn woede over. Toevallig zou het de volgende dag de laatste vrijdag van de maand zijn, een dag waarop zijn bibliotheek altijd sloot voor een grote schoonmaak. In een bericht op onder meer VKontakte, een veelgebruikt sociaal medium in Rusland, haakte Kosarevski daarop in: voortaan zouden de schappen niet alleen meer worden ontdaan van stof, maar ook van als lhbti-propaganda weggezette boeken. ‘Deze wet is discriminerend en giftig’, schreef hij erbij.
Daarop reageerde Olga Orlova, de algemeen directeur van de bibliotheken in het westelijke district van Moskou en Kosarevski’s baas. Omdat hij nog geen zwarte lijst had ontvangen, was zijn alarmistische toon voorbarig, schreef ze onder het bericht op VKontakte: ‘Heb je een lijst met boeken om in beslag te nemen? Of is het jouw subjectieve beslissing?’
Een dag later bracht Orlova hem een bezoek in de bibliotheek en droeg ze hem op de kritiek te wis Source: Volkskrant