Ik stuitte deze week in de krant op de volgende zin: ‘Daarnaast vind ik ook dat literatuur een plek kan zijn waar iedere lezer zich veilig voelt en waarin niemand zich gediscrimineerd voelt.’ Deze regel stond in de opiniebijdrage van een student Nederlandse taal en cultuur, die betoogde dat boeken van oude schrijvers voorzien zouden moeten worden van een uitgebreid voorwoord en nuancerende opmerkingen.
De oorspronkelijke betekenis van het woord ‘veilig’ is de afwezigheid van fysiek gevaar, tegenwoordig wordt het ook gebruikt als een aanspraak om niet gekwetst te mogen worden of ontstemd te raken. Dergelijke sensaties wensen wij niet meer te verdragen. Gelukkig verkeren we in ridderlijke tijden waarin anderen ons ijverig komen redden van onwelkome gevoelens.
Bij de vraag wat literatuur ons kan bieden, haal ik graag Renate Dorrestein aan: ‘Literatuur brengt ons iets dat de psychologie niet vermag, de sociologie niet vermag, de journalistiek niet vermag: het vermogen om in het hoofd van de personages te kijken, deelgenoot te worden van hun dilemma’s en al doende in hun schoenen te gaan staan. Literatuur helpt ons, ons met anderen te identificeren en ook onszelf te begrijpen.’ Literatuur vraagt inderdaad zelfwerkzaamheid van de lezer, die zijn fantasie, intelligentie en inlevingsvermogen moet aanspreken.
Als literatuur een plek moet worden waar geen enkele lezer ontstemd raakt – voor zover dat überhaupt mogelijk is – gaat die gedachte uit van een omgekeerde relatie. Het is de lezer die moet worden gezien, het boek moet zich in hém verplaatsen en de juiste woorden en context aanreiken voor een comfortabele leeservaring. Van zelfwerkzaamheid is dan geen sprake meer. Die ‘veilige plek’ in de literatuur zal dus vooral luie en domme lezers opleveren.
In het echte leven is er een overvloed aan onwelkome sensaties. De politiek is daar nu een goed voorbeeld van. Terwijl het kabinet deze week in crisisberaad zit om met een semi-perfecte analyse ‘verbeteringen op een paar grote dossiers’ te bedenken, zijn er talloze nieuwe Provinciale Statenleden geïnstalleerd die juist glimmend van trots de democratie bezingen. In het provinciehuis van Assen is meer dan de helft nieuwkomer en grotendeels afkomstig uit de BoerBurgerBeweging, ondertussen kreeg de Partij voor de Dieren er een zetel bij. Bij de installatie zaten demonstranten van Extinction Rebellion op de publieke tribune, gekleed in bijenpakken, als teken van protest tegen het gebruik van gif bij bollenteelt.
Genoeg aanleiding om de emotie hoog op te laten lopen, maar het nieuwe Statenlid van Volt lijkt dat niet van plan: ‘Op persoonlijk vlak zijn de verhoudingen goed. Maar kijk naar de wolf: zorgen en angsten domineren. Moeten we op basis daarvan besluiten nemen?’ De voorzitter constateert in het nieuwe parlement genoeg bereidwilligheid om elkaar over de fractiegrenzen heen te helpen.
De discussie over aanpassingen in de literatuur om op die manier de boel ‘veilig’ te maken, houdt geen rekening met de dringende behoefte van de samenleving om tot oplossingen te komen. Die oplossingen kun je alleen vinden als ieder uit de eigen veilige context stapt en over het vermogen beschikt om de positie van een ander te onderkennen. Het is heus wel aardig, die pogingen om ieder bij het lezen van een boek vrolijk te houden, maar in het echte leven kom je er alleen samen uit als je met een flinke dosis moed over je eigen emotie heen kan stappen. Tenzij literatuur voortaan uit sprookjesachtige vertellingen moet bestaan, zou ik daarin dus juist alle ruimte laten voor schurende teksten.
Source: Volkskrant