Laat Tunesië bootjes met migranten naar Italië oversteken om de Europese Unie onder druk te zetten? Die vraag dringt zich op nu op Lampedusa weer recordaantallen migranten aankomen en zich voor de kust van Tunesië de ene na de andere scheepsramp voltrekt, waarbij ook afgelopen weekend weer tientallen migranten in zee verdronken.
In Europa neemt de vrees toe dat dit nog maar een voorbode is van wat er deze zomer gaat gebeuren als het goed weer wordt en Tunesiërs massaal de economische malaise en politieke repressie in hun land zullen ontvluchten. Josep Borell, buitenlandchef van de Europese Unie, noemde de situatie in Tunesië vorige week ‘zeer gevaarlijk’. ‘Als Tunesië economisch of sociaal instort, dan belanden we in een situatie waarin nieuwe migratiegolven Europa zullen bereiken.’
Het is precies deze zorg die de Tunesische president Kais Saied lijkt te willen voeden door de schijnwerpers te richten op de migratiebewegingen vanuit zijn land en de menselijke drama’s op zee. De inzet van zijn spel is een miljardenlening van het Internationaal Monetair Fonds (IMF) die Tunesië moet behoeden voor een faillissement. Mogelijk hoopt hij dat het IMF onder druk van de EU wat minder streng zal toezien op de broodnodige economische en politieke hervormingen die Tunesië zal moeten doorvoeren.
Tunesië gaat sinds het aantreden van president Saied in 2019 gebukt onder een diepe politieke en economische crisis. Hij beloofde de hardnekkige corruptie aan te pakken en de economie uit het slop te trekken en meende daarvoor steeds meer macht naar zichzelf toe te moeten trekken. Hij liet de grondwet herschrijven, opende de jacht op de zogenaamde ‘corrupte elite’ waarbij hij zijn politieke tegenstanders liet oppakken en zette in 2021 het volledige parlement buitenspel. Begin dit jaar werd een nieuw parlement gekozen in verkiezingen die door de oppositie werden geboycot; slechts 11 procent van de kiezers kwam opdraven.
In 2011 gold Tunesië nog als de veelbelovende winnaar van de Arabische Lente. De protesten hadden ertoe geleid dat de toenmalige dictator Zine el Abidine Ben Ali na bijna dertig jaar opstapte, daarna werd een democratisch regering gevormd. Maar het lukte opeenvolgende regeringen niet om de economie aan te zwengelen; corruptie ondermijnde het vertrouwen verder.
Inmiddels is de crisis dusdanig verergerd dat Tunesië niet langer aan zijn betalingsverplichtingen kan voldoen. Burgers worden geconfronteerd met torenhoge prijzen en voedseltekorten, de jeugdwerkloosheid bedraagt 39 procent. Gevolg is dat steeds meer jongeren de oversteek naar Italië wagen om daar werk te zoeken. Van de 32 duizend migranten die Italië vorig jaar bereikten vanuit Tunesië had meer dan de helft de Tunesische nationaliteit.
Vorige maand veroorzaakte president Saied opschudding met racistische uitspraken over migranten uit Afrika bezuiden de Sahara die hij dreigde te willen terugsturen naar de landen waar ze vandaan komen. Dit leidde tot zo'n explosie van geweld door Tunesische burgers tegen zwarte migranten dat zij bescherming moesten zoeken bij locaties van de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM).
Enkele Afrikaanse landen waaronder Mali en Ivoorkust stuurden vliegtuigen om hun bedreigde landgenoten op te halen. Voor andere Afrikanen was dit juist het zetje om op een bootje naar Europa te vluchten. De drenkelingen van afgelopen weken zouden hoofdzakelijk uit Sub-Sahara Afrika zijn gekomen.
In de eerste drie maanden van dit jaar hebben al 12 duizend migranten vanuit Tunesië de oversteek gemaakt, tot grote zorg van Italië. Dat land doet er onder de rechts-nationalistische regering van Georgia Meloni alles aan om de banden met de repressieve heerser Saied goed te houden en kritiek op zijn repressieve bewind in te slikken zodat hij de migranten tegenhoudt.
Volgens GroenLinks-Europarlementariër Tineke Strik heeft de Italiaanse druk mogelijk zelfs de recente toename van bootjes onbedoeld in gang gezet. ‘Tunesië speelt spelletjes met de EU en wil laten zien waartoe het in staat is als springplank naar Europa. En dat werkt. Dictators varen wel bij de sterke wil van de EU om migranten tegen te houden.‘
De kunst van het chanteren-met-migranten heeft Tunesië afgekeken van landen als Turkije, Libië en Marokko, beaamt migratie-expert Thomas Spijkerboer, hoogleraar aan de Vrije Universiteit van Amsterdam. ‘De EU heeft er alles voor over om vluchtelingen buiten Europa te houden. Kijk wat er gebeurde toen Marokko migranten liet oversteken naar Spanje; ze kregen de Westelijke Sahara in de schoot geworpen.’ Ook de Turkse president Recep Tayyip Erdogan en de in 2011 vermoorde Libische leider Moammar al-Kadhafi gebruikten vaak migranten om dingen gedaan te krijgen in Europa.
Spijkerboer wijst erop dat Tunesië ook nog geen handtekening heeft gezet onder de nieuwe asielwet die naar Europees voorbeeld de rechten van asielzoekers waarborgt en voorziet in deugdelijke asielopvang. Daarmee heeft Tunesië ook een belangrijke troef in handen, want met die wet geldt Tunesië als een zogeheten ‘veilig derde land’, waar de EU afgewezen asielzoekers naar kan terugsturen. ‘Ze hebben goed gekeken naar Turkije die deze wet wél heeft ondertekend en nu met miljoenen vluchtelingen zit opgescheept. Tunesië heeft geen zin om de Europese hotspot voor asielzoekers te worden.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden