Zonder Van Kooten en De Bie was er niet zoiets als doemdenken. Of nou ja, het zou wel bestaan, maar het Nederlands kende er geen apart woord voor. Ziedaar meteen een van de verklaringen waarom zo veel taalvondsten van het tweetal tot het dagelijkse taalgebruik zijn gaan behoren, zegt Ton den Boon, hoofdredacteur van de Dikke Van Dale: ze vulden lacunes in de taal op.
‘Gevoelens, gedachten en ideeën die breed leefden, wisten zij te vangen in woorden. Die riepen, ook al waren ze nieuw, meteen herkenning op’, zegt hij. Dat gold zeker bij doemdenken, geïntroduceerd aan het begin van de pessimistische jaren tachtig. Of neem ‘krommunicatie’, eveneens opgenomen in het woordenboek met als betekenis: inefficiënte, ondoelmatige communicatie. Voor het eerst gebruikt in 1975, maar van alle tijden, aldus Den Boon: ‘Er wordt nog steeds volop gekrommuniceerd.’
Over de auteur
Niels Waarlo is algemeen verslaggever van de Volkskrant. Eerder werkte hij op de wetenschapsredactie en schreef hij over tech.
Zo staan de namen van Van Kooten en De Bie genoemd bij ruim veertig woorden in het woordenboek. Deels gaat het om helemaal zelf bedachte woorden en uitdrukkingen, deels om door hen gepopulariseerde uitdrukkingen die ze veelal kenden uit de straattaal van Den Haag – zoals jemig de pemig en mozes kriebel. ‘Ik ken geen theatermakers met een vergelijkbare invloed’, zegt Den Boon. ‘André van Duin en Jiskefet komen misschien in de buurt, maar dan houdt het wel zo’n beetje op. In die zin waren ze uniek.’
Gevierde taalvernieuwers zijn vaak humoristen, ziet taalkundige Marc van Oostendorp (Radboud Universiteit). Het Genootschap Onze Taal kent slechts drie ereleden, weet de hoogleraar: stripauteur Marten Toonder, Kees van Kooten en Wim de Bie. ‘Taalprijzen gaan vaak naar cabaretiers. Humoristen hebben een speciaal plekje in de Nederlandse cultuur. Iets nieuws verzinnen dat ook nog grappig is, dat is het hoogst haalbare.’
Van Kooten en De Bie konden mede zo invloedrijk worden doordat er in de jaren zeventig en tachtig maar een paar tv-zenders waren, waardoor een brede groep Nederlanders naar ze keek, zegt hij. ‘Je kon punten scoren door op maandagochtend te laten merken dat je had gekeken. Dat kon je laten merken door de juiste woorden te kennen. Die begonnen rond te zoemen, ze gingen een soort van viraal voordat die term bestond.’
De meeste taalvondsten van het duo zijn weer vergeten, bijvoorbeeld omdat ze iets beschrijven dat in de jaren tachtig actueel was en nu niet meer, zegt Van Oostendorp. Maar de woorden die zijn blijven hangen, zoals doemdenken, zullen naar zijn verwachting nog lang worden gebruikt. Hun grote taalgevoel uitte zich overigens niet alleen in het verzinnen van nieuwe woorden, benadrukt hij. ‘In mijn ogen hadden ze juist een groot talent voor het alledaagse. Ze observeerden hoe verschillende mensen gewoon praatten en wisten dat heel precies te karakteriseren met hun typetjes.’
Ton den Boon vindt het veelzeggend dat 25 jaar nadat het duo stopte met tv maken nog steeds nieuwe uitdrukkingen van ze aan de Dikke Van Dale worden toegevoegd. Een paar jaar geleden gebeurde dat met ‘gelul van een dronken aardbei’, wat betekent dat iets totale onzin is. De uitdrukking kwam voor het eerst in 1980 voor in een sketch over de Tegenpartij, een satirische politieke partij van de Haagse ‘vrije jongens’ Jacobse en Van Es. ‘Jarenlang werd dit af en toe gebruikt, maar het was niet heel gangbaar. Tot het een paar jaar geleden werd afgestoft in de media en weer zo vaak voorkwam, dat we besloten het op te nemen.’
Zijn persoonlijke favoriet uit het woordenboek is ‘samen voor ons eigen’, een van de slogans van de Tegenpartij. ‘Ik denk dat die uitspraak het menselijk tekort zo ongeveer weerspiegelt en in die zin tijdloos is’, zegt hij. ‘We zijn nog steeds samen voor ons eigen bezig.’
Zo stoned als een garnaal
Afkomstig van carnavalslied Stoont als een garnaal.
Mag ik (even) een teiltje?
Iets walgelijk vinden. Gepopulariseerd.
Rolbezemen, van Wippenstein gaan, bonken
Synoniemen voor seks. Bedacht/gepopulariseerd.
Regelneef
Iemand met (een overdreven) organisatiedrift. Bedacht.
Dameswensen
(Seksuele) verlangens van vrouwen. Bedacht.
Arro
Arrogant. Bedacht.
Geen gezeik, iedereen rijk
Verkiezingsleus van de Tegenpartij.
Doctor Clavan
Deskundige die niets nieuws weet te melden. Naar het typetje.
Krasse knar
Vitale oudere. Bedacht.
Jemig de pemig
Uitroep van verbazing of verontwaardiging. Gepopulariseerd.
Koos Koets
Oudere jongere die in de jaren zestig is blijven hangen. Naar het typetje.
Professor Akkermans
Schertsend: iemand die vaak wordt genoemd voor een (politieke) functie. Naar het typetje.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden