Het moet zondagavond toch een aantal kijkers zijn opgevallen, de knipoog naar het legendarische programma Keek op de week (1988-1993) bij de start van het nieuwe seizoen van Draadstaal. Net als Wim de Bie en Kees van Kooten becommentarieerden Jeroen van Koningsbrugge en Dennis van de Ven de afgelopen week vanachter een bureau, afgewisseld met sketches.
Draadstaal is niet het enige satirische programma dat schatplichtig is aan Kees van Kooten en Wim de Bie. Maandag overleed De Bie op 83-jarige leeftijd. Van Arjen Lubach tot Kopspijkers en van Koefnoen tot Joardy Season: ze gaven een eigen draai aan het genre dat Koot en Bie groot hebben gemaakt.
‘Voor meerdere generaties progressief denkende Nederlanders heeft Wim de Bie het geweten aangesproken’, stelde VPRO-directeur Lennart van der Meulen maandag in een reactie op het overlijden van De Bie. ‘Hij deed altijd een appèl tot nadenken en beschaving, en niet achter de massa aan lopen. En dat met het unieke gevoel voor humor dat het werk van Van Kooten en De Bie kenmerkte.’
Dat Wim de Bie zou uitgroeien tot een tv-persoonlijkheid, lag overigens niet direct voor de hand. ‘Er zit bij mij zeker een soort mensenschuwheid ingebakken’, zei hij eens in de Volkskrant. Hij legde die schroom af op zijn 14de, toen hij op een schoolfeest een imitatie deed van sportcommentatoren. Op dat moment overwon hij zichzelf, en zijn angst.
‘In essentie was de reden: ik wil weten waaróm ze naar me kijken, en me uitlachen. Want dat dacht ik altijd: ze vinden mij vast een bonenstaak, een rare figuur. Na m’n eerste tv-optredens had ik dat ook. Opeens wist ik waaróm ze op straat naar me wezen. Dat maakte me minder nerveus.’
‘Ik herinner me de autovakanties naar Frankrijk, waar mijn oudere broer en ik op de achterbank luisterden naar de cassettebandjes van Van Kooten & De Bie. Favoriet waren de elpees Hengstenbal uit 1977, en ook Draaikonten uit 1984, met daarop een heel grappige pastiche op een enquêtecommissie, de ‘Van Kooten & De Bie-verhoren’. Daar hebben wij ons tranen om gelachen. Via die elpees ging ik als kind de humor van Koot & Bie begrijpen en daarna ook de tv-programma’s meer waarderen.
Als cabaretiers bij onder meer het programma Kopspijkers (1995-2005) waren wij totaal schatplichtig aan Van Kooten & De Bie. Zij konden met een paar pennestreken een bekend iemand neerzetten, heel knap. Ze bezaten de unieke combinatie van heel talig zijn en goed kunnen schrijven, én heel goed kunnen spelen. Dat wilden wij bij Kopspijkers ook altijd doen en kunnen: met veel pret de typetjes neerzetten, maar ook zelf ingelezen zijn, meeschrijven aan de teksten en nadenken over wat je vindt.
Het mooie aan Wim de Bie vond ik dat hij altijd zelfverzonnen types speelde die op iets van hemzelf waren geënt. Als hij vakbondsman Aad van der Naad speelde, zei hij, volgens mij dan, allemaal dingen over democratie en verkiezingen die hij zelf meende. Ik vond het ook altijd heel fijn als Wim de Bie een vrouw speelde. Zoals Thea Ternouw, een vrouw die constant verbaasd was om alles wat haar werd aangedaan.’
Voor Dennis van de Ven, die samen met Jeroen van Koningsbrugge het duo Draadstaal vormt, is het een ‘pittig verlies’. Hij noemt van Kooten en de Bie ‘hét voorbeeld’ van de twee komieken. ‘Bij ieder duo heb je iemand die meer dienstbaar is. Waar Kees van Kooten een virtuoze acteur is die de grappen maakte, moesten de personages van Wim de Bie vaak incasseren. In mijn herinnering was De Bie altijd reactief en vol overpeinzing.’
Van de Ven herinnert zich hoe de Bies latere typetjes meer op zichzelf stonden. ‘Bijvoorbeeld Dirk de zwerver, die heerlijk plompverloren dingen zei tegen de camera. Dan durfde hij meer uit te pakken. Dat deed hij ook als zoon Frank bij de sketch Moeder en zoon, waarbij de grappen van de Bie zowel ontroerden als je lieten lachen. Het kruidenvrouwtje Beerendien uut Wisp was ook sterk.’
Volgens Van de Ven werd Draadstaal ooit aangekondigd als de nieuwe Koot en Bie. ‘Maar dat hebben we zelf nooit gezegd. Wij dachten alleen: ‘Ho, ho, ho, dat zijn wel hele grote schoenen om te vullen.’ Iets wat ze bij Draadstaal overnamen was het ritme in een dialoog, waarbij ze snel op elkaar reageren. ‘En spelen met taal, wat je ook terugziet in Fred en Ria. Alhoewel Fred en Ria wat grover en schreeuwerig zijn, vinden zij hun grondslag in meerdere Kooten en Bie-karikaturen.’
Wanneer is een typetje geslaagd? Wat schrijver, cabaretier en columnist Paulien Cornelisse (47) betreft moet er iets uit de ziel van de persoon zelf worden aangeboord. ‘Neem nou zo’n zinnetje als ‘daar ben ik voor behandeld’ van Frank van Putten, die niet loskomt van zijn moeder. Die zoon was een prachtig type met eeuwigheidswaarde.’
Ze denkt dat dat komt doordat De Bie met Frank iets aanboorde wat in hem zelf zat. Iets wat in zijn dagelijks leven misschien minder de ruimte kreeg. ‘Net zoals Dirk, de zwerver, die vermoedelijk een ander aspect van hem belichtte. En met Mémien Holboog kon hij de welbespraakte en eeuwig begripvolle vrouw in zichzelf aan het woord laten.’
Keek op de week was vaste prik thuis, zegt Cornelisse. ‘Elke maandag bespraken we dat op school, ik schreef er zelfs over in mijn dagboek.’ Inspiratie leverde het duo haar later. ‘Nu maak ik soloprogramma’s en zijn mijn shows eerder observerend dan satirisch. Maar in het begin, toen ik vaker met anderen optrad, waren de dialogen van Koot en Bie wel een voorbeeld. Ook in het observerende waren ze sterk. Ik herinner me een stukje over hoe het voelt als iemand met een ander ritme de trap op loopt als jij. Toen ik dat zag, werden mij de ogen geopend. Blijkbaar mocht je zelf verzinnen wat je belangrijk vond.’
Als taalliefhebber leerde Cornelisse van het duo dat je zelf nieuwe woorden kunt verzinnen. Zelf kwam ze op het woord ‘alscuus’, een samenvoeging van ‘als’ en ‘excuus’. ‘Het is een nep-excuus: ‘Áls ik je gekwetst hebt, dan spijt me dat.’ In mijn meer tevreden momenten denk ik dat Koot en Bie het zouden kunnen waarderen.’
Acteur Paul Groot, onder meer bekend van Kopspijkers en Koefnoen, zat op de fiets toen hij het nieuws hoorde. ‘Het overviel me wel even. Er kwamen direct allerlei scènes en liedjes van Koot & Bie op in mijn hoofd. Ik moest denken aan de vele liedjes die ze hebben gemaakt, samen met componist Tonny Eyk, aan hun persiflages op de grote hits destijds, van zangers als George Baker of Rob de Nijs.’
Wim de Bie was dus ook echt een goede zanger, bedacht hij. ‘In 1984 heeft hij zelfs ook nog een cd gemaakt, Wim de Bie zingt. Hij had een mooie, heldere zangstem.’
Koot en Bie waren volgens Groot van enorme invloed geweest op alles wat ze bij Kopspijkers en later bij Koefnoen hebben gedaan. ‘Ik was altijd al liefhebber: toen in 1993 het fotoboek Ons kent ons van Roel Bazen verscheen, met foto’s van al hun types, heb ik dat verslonden. Ik vond het fantastisch, al die mogelijkheden die zij lieten zien, van wat er met make-up en grime mogelijk was. Dat aspect stond toen nog in de kinderschoenen. Van Kooten en De Bie waren daar hun tijd al ver mee vooruit, ze gebruikten bijvoorbeeld als eersten een kaalkop.’
Als hij aan de types van Wim de Bie denkt, moet Groot denken aan hoe goed de vrouwen waren die hij neerzette. Zoals Berendien uut Wisp, De Bies persiflage op Klazien uit Zalk, het destijds bekende kruidenvrouwtje met haar volkse wijsheden. ‘Maar ik denk ook aan de ethica Mémien Holboog en de zusjes Veenendaal – Wim de Bie had zó veel goede types.’
Het programma Jiskefet van Kees Prins, Michiel Romeyn en Herman Koch werd in de jaren negentig gezien als opvolger van Koot & Bie. ‘Dat was natuurlijk een gouden podium’, zegt Michiel Romeyn. ‘Wij zagen onszelf niet zo, al voelde het in het begin alsof we het voorprogramma van The Beatles waren. Een van de redenen waarom wij ook niet de actualiteit behandelden was omdat zij dat zo goed deden. We deden ook bewust geen Haags en Rotterdamse accenten, omdat je dan meteen vergeleken gaat worden.’
Wat Kees van Kooten en Wim de Bie hadden met De Tegenpartij, had Jiskefet met de lullo’s. ‘Wij werden helemaal omarmd in de studentenwereld. De Tegenpartij kreeg een enorme schare fans, waarna die partij moest worden opgeheven. Ze kregen oprecht een aanhang en werden een LPF-achtige rechtse partij, zoals je ze nu in het echt ziet.’
De Bie was iemand met een mening, zegt Romeyn. ‘Dat zag je in zijn types ook terugkomen, bijvoorbeeld bij die boze oud-leraar Duits en bij zoon Frank met zijn moeder. Daar was hij sterk in. Het is sowieso een tijd die ik mis, dat swingende van televisie is weg. Dat je naar huis gaat omdat Koot en Bie bijna gaat beginnen.
Romeyn vraagt zich wel af hoe hun typetjes het vandaag de dag zouden doen. ‘Dan moet je veel meer gaan opletten wat wel of niet kan. De vieze man van Kees van Kooten is er zo eentje. En Dirk zou ook niet meer kunnen, denk ik, want dan is het weer een zielige zwerver.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd