Als 5-jarig jongetje ziet Rusesabagina in 1959 al hoe de strijd tussen Hutu’s en Tutsi’s leidt tot ontheemding. Vreemden wier huizen in brand worden gestoken, komen naar de kleine woning van zijn familie in Murama, waar Rusesabagina’s vader iedereen binnenlaat die een dak boven het hoofd nodig heeft. ‘Hij was een heer,’ zegt Rusesabagina in 2006 tijdens een vraaggesprek op de Amerikaanse radiozender NPR, ‘hij stond tussen Hutu’s en Tutsi’s in.’ Rusesabagina’s vader is een Hutu, zijn moeder een Tutsi. In zijn familie speelt etniciteit daarom geen rol, aldus Rusesabagina. ‘Hutu’s en Tutsi’s zijn altijd naar ons huis gekomen, waar we deelden wat we hadden.’
Die instelling, achtergrond en opvoeding hebben 35 jaar later effect op de rol die Rusesabagina zal spelen tijdens de Rwandese genocide. Terwijl de internationale gemeenschap toekijkt, doet Rusesabagina iets wat later door velen een heldendaad genoemd zal worden: als plaatsvervangend manager van Hotel des Mille Collines in hoofdstad Kigali laten hij en andere hotelmedewerkers zo’n 1.300 mensen in het hotel schuilen, als de rest van het land in een bloedbad verandert. Volgens een schatting van de VN worden er 800 duizend mensen, voornamelijk Tutsi’s, afgeslacht door extremisten uit de Hutu-gemeenschap. Pas na honderd dagen bloedvergieten slaagt Paul Kagame, nog altijd de president van Rwanda, er met zijn strijdkrachten in om een einde te maken aan de langdurige moordpartij.
Na de genocide vertrekt Rusesabagina naar België, waar hij werk vindt als taxichauffeur. Hij leidt er een anoniem leven, tot er tien jaar na de genocide een Hollywoodfilm verschijnt over wat er in ‘Hotel Rwanda’ is gebeurd. Die voor meerdere Oscars genomineerde film uit 2004 geeft Rusesabagina plots wereldfaam. In de Verenigde Staten krijgt hij van George W. Bush zelfs de presidentiële vrijheidsmedaille, de hoogste burgerlijke onderscheiding, vanwege zijn ‘opmerkelijke moed en mededogen in het aangezicht van genocidale terreur’.
Over de auteur
Joost Bastmeijer is correspondent Afrika voor de Volkskrant. Hij woont in Dakar, Senegal.
Twee jaar na het verschijnen van de film verschijnt een boek waarin Rusesabagina zelf terugblikt op wat zich volgens hem in het hotel heeft afgespeeld. Hoewel hij zichzelf omschrijft als ‘een normale man’ (tevens de titel van het boek), stelt hij ook dat het vooral zijn telefoontjes naar invloedrijke Hutu’s zijn geweest die de levens van de vluchtelingen hebben gespaard. Eén hooggeplaatste functionaris zou de moordlustige milities die zich al aan de poort van het hotel hadden verzameld na een gesprek met Rusesabagina hebben teruggefloten.
Hoewel zijn boek vooral over de genocide gaat, gebruikt de voormalig hotelmanager zijn podium ook om kritiek te uiten op president Kagame. In het laatste hoofdstuk noemt hij Kagame spottend een ‘klassieke Afrikaanse sterke man’, die aan het roer staat van ‘een natie ... die wordt bestuurd door en ten behoeve van een kleine groep elite-Tutsi’s.’
Daar blijft het niet bij. Door de jaren heen wordt Rusesabagina steeds kritischer op Kagame en zijn regime. Zo stelt hij in 2007 dat leden van Kagame’s partij berecht moeten worden voor hun vermeende rol in de genocide, en zegt hij in 2014 dat de Rwandese regering indirect verantwoordelijk is voor moordpartijen op Hutu-vluchtelingen in het oosten van Congo. Rusesabagina’s uitspraken vallen niet goed bij Kagame, die de hotelmanager een ‘gefabriceerde held’ noemt.
Kritiek op Kagame uiten is niet ongevaarlijk: sommige Rwandezen die openlijk oppositie tegen de president van Rwanda voerden, werden zelfs in het buitenland vermoord. Toch besluit Rusesabagina vanuit België openlijk oppositie tegen Kagame te voeren. Mede vanwege zijn steun aan het National Liberation Front (NLF), een militie die in 2018 en 2019 betrokken was bij terroristische aanslagen in Rwanda, worden hij en zijn familie steeds meer geïntimideerd. In 2007 verhuizen ze daarom naar de Verenigde Staten.
In de VS verdient Rusesabagina zijn geld vooral met spreken op bijeenkomsten en het geven van lezingen, iets wat ineens lastig werd toen in 2020 de coronapandemie uitbrak. Als hij in september van dat jaar wordt uitgenodigd om te komen spreken in Burundi, grijpt hij die kans dan ook met beide handen aan. Maar de uitnodiging blijkt een valstrik: anders dan hem was verteld, vliegt Rusesabagina’s vliegtuig naar Kigali, waar hij direct wordt gearresteerd door de Rwandese autoriteiten.
Bij het proces dat volgt wordt Rusesabagina in september 2021 veroordeeld voor het steunen van de NLF. Zijn financiële steun (zo’n 20 duizend euro) aan die organisatie betekent volgens de Rwandese rechters dat hij medeverantwoordelijk is voor die aanslagen – Rusesabagina moet 25 jaar de cel in. Zij die de voormalig hotelmanager steunen, noemen hem echter een politiek gevangene, veroordeeld in een showproces. ‘Paul Kagame is de enige rechter in de rechtbank’, zegt zijn dochter Carine Kanimba tegen de BBC, eraan toevoegend dat de president van Rwanda een ‘persoonlijke vendetta’ tegen haar vader voert.
Ook door mensenrechtenorganisaties, waarnemers en de internationale gemeenschap wordt de berechting van de ‘Hotel Rwanda-held’ veroordeeld. Met name de Verenigde Staten, waar Rusesabagina dus permanent ingezetene is, blijven druk op Kagame uitoefenen. Die druk heeft zin, zo blijkt vorige week vrijdag als de Rwandese autoriteiten bekendmaken dat Rusesabagina en negentien andere veroordeelden op vrije voeten komen. Volgens een woordvoerder van Kagame betekent dat niet dat de veroordeling wordt teruggedraaid, maar dat de gevangenen worden vrijgelaten ‘omdat Rwanda en de VS beiden wensen de gespannen betrekkingen te verbeteren’.
Wat Kagame precies terugkrijgt voor het vrijlaten van zijn onderhandelingstroef, is onbekend.
3x PAUL RUSESABAGINA
- Op een school van de zevendedagsadventisten leerde Rusesabagina Frans en Engels, talen die hij al op zijn 13de vloeiend sprak. Zijn talenknobbel kwam hem goed van pas toen hij hotelmanagement ging studeren.
- Vier van Rusesabagina’s acht broers en zussen overleefden de Rwandese genocide. In zijn autobiografie schrijft hij dat zijn familie daarmee ‘relatief veel geluk’ heeft gehad.
- Het verhaal over wat in het hotel in Kigali heeft plaatsgevonden, kwam voor het eerst voor in een boek van de Amerikaanse journalist Philip Gourevitch, getiteld We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed with Our Families.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden