Mogen we nog naar Tsjaikovski luisteren? Als het aan de Oekraïense cultuurminister Oleksandr Tkatsjenko ligt, zou iedereen Russische kunst moeten boycotten zolang de oorlog tegen zijn land voortduurt, zei hij in december. De gedachte: Tsjaikovski spelen is reclame maken voor de Russische cultuur, pijnlijk in een tijd waarin het Russische regime de Oekraïense cultuur het liefst zou uitroeien.
Aan de oproep werd in Europa nauwelijks gehoor gegeven. Want ook al woonde hij in St.-Petersburg, we zijn zo vertrouwd met Tsjaikovski, dat zijn muziek ook van óns is. Elk klassiek balletgezelschap kan zichzelf wel opheffen zonder De notenkraker en Het zwanenmeer. En wie zegt dat de componist Poetin zou hebben gesteund als hij nu zou hebben geleefd? Het lijkt me nog onwaarschijnlijker dan dat Bach een orthodoxe lutheraan zou zijn geworden als die niet in 1685, maar in 1985 in Oost-Duitsland was geboren.
Ik zou in tijden van onrust iederéén een beetje Tsjaikovski gunnen. Daarom drie lievelingsstukken.
Geef me eens ongelijk: niemand, helemaal niemand schreef sterkere melodieën dan Pjotr Iljitsj Tsjaikovski (1840-1893), de hitmachine die zich weliswaar liet inspireren door Russische volksmuziek, maar veel meer westers georiënteerd was dan zijn grote concurrenten en in Mozart zijn grootste voorbeeld zag. Ook zijn Vioolconcert zit vol van die weemoedige melodische figuren waarbij je denkt: hoe, Pjotr, hóé kreeg je het voor elkaar? Zeer aanbevolen: de opname door de Georgische, tegenwoordig vaak in een blauw-gele jurk gehulde topviolist Lisa Batiashvili, die een ongekende klankkleurenweelde aan de solopartij toevoegt.
Het strijksextet (twee violen, twee altviolen, twee cello’s) Souvenir de Florence is een van de meest geliefde stukken uit het kamermuziekrepertoire. Tsjaikovski bedacht een themaatje in Florence, vandaar de naam. Je kunt het begin ook kennen als de tune van het tv-programma Podium klassiek. De uitvoering van het Emerson Quartet met Paul Neubauer en Colin Carr heb ik grijsgedraaid; het is zinderende, activerende muziek die nergens verslapt, ook prima geschikt als muziek om bij te werken. Op YouTube staat ook een opname van Janine Jansen en vrienden, die de haren van de strijkstokken speelden. Blij dat ik erbij was, op haar festival in TivoliVredenburg in 2014.
Tsjaikovski voltooide zes symfonieën die hij van een nummer voorzag, plus de Manfred-symfonie. De zesde, de Pathétique, wordt het vaakst gespeeld. Er is ook een buitenmuzikale reden dat deze symfonie de meeste aandacht krijgt. Tsjaikovski overleed negen dagen nadat hij zijn stuk als dirigent in première bracht. Hij stierf waarschijnlijk aan cholera. Een populaire complottheorie is dat hij zichzelf zou hebben vergiftigd omdat hij niet zou kunnen leven met zijn homoseksualiteit (hij trouwde wel met een vrouw, maar niet van harte). Zijn geaardheid wordt nu in de cultuurstrijd betrokken: als homo zou hij nooit een regime kunnen hebben gesteund dat een anti-lhbti-campagne voert.
In die donkere, waanzinnig mooi georkestreerde symfonie, waarbij iedereen altijd al na het derde deel gaat klappen terwijl het mooiste nog moet komen, zien aanhangers van de theorie in dat ‘uitstervende’ slot bewijs dat Tsjaikovski zijn eigen dood voorspelde. Dat gaat me te ver. Maar als er één stuk is dat je in de afgrond leert kijken, is dit het.
Alle Spotify-afspeellijsten van deze rubriek zijn terug te vinden op volkskrant.nl/deklassieker
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden