Toen Mike van Vliet (37) zich vorig jaar minder vrolijk voelde dan hij van zichzelf gewend is, besloot hij een afspraak te maken met een van de psychologen die zijn werkgever voor hem en al zijn collega's beschikbaar stelt. Van Vliet is manager van twee KPN-winkels, een baan waar hij gepassioneerd over spreekt. Vorig jaar nam dat werkplezier af. ‘Ik werd kribbig.’
De laatste lockdown was net achter de rug, de samenleving weer volop open. Van Vliet merkte dat hij in de knoop kwam met zijn drukke baan en de tijd die hij aan zijn partner, vrienden en in de sportschool wilde besteden. ‘Ik overvroeg mezelf en wist niet hoe ik daar uit moest komen.’ En dus boekte hij een onlinesessie met een psycholoog. Hij kon nog diezelfde dag terecht. ‘Tijdens dat eerste gesprek vroeg ze: houd je van jezelf? Toen kwamen de tranen.’
Een sportabonnement, vers fruit in de kantine en een mindfulnesscursus op kosten van de baas: werkgevers bekommeren zich al langer om de gezondheid van hun werknemers. De laatste jaren is de psycholoog aan dat repertoire toegevoegd. Een groeiende groep werkgevers – van scholen tot bouwbedrijven en banken – schakelt onlinetherapeuten in, vaak naar Amerikaans model. Achterliggende gedachte: wie zich goed voelt, levert beter werk af.
Hoewel arbeidspsychologen daar het nut van inzien, klinkt er ook kritiek. ‘Je kunt mensen niet overbelasten en vervolgens naar de psycholoog sturen’, zegt emeritus hoogleraar arbeidspsychologie Wilmar Schaufeli van de Universiteit Utrecht bijvoorbeeld. ‘De nadruk moet altijd eerst liggen op het verbeteren van de werksituatie.’
Hoe die psychische zorg op het werk er in de praktijk uitziet, hangt af van wie het aanbiedt. Zo focust Psyned, een commerciële zorgorganisatie waarbij driehonderd psychologen zijn aangesloten, zich op werknemers die zijn uitgevallen vanwege psychische klachten als een depressie. Zij krijgen gemiddeld zo’n tien sessies met een psycholoog. Kosten voor de werkgever: zo’n 1.500 euro per traject.
‘De ggz is te traag en te log en op de arbo-arts moet je vaak lang wachten’, verklaart Psyned-directeur Patrick Callahan de groeiende interesse. ‘We zijn afgelopen jaar verdubbeld en doen nu zaken met zo’n zevenhonderd bedrijven.’
Bij het kleinere OneSession kopen bedrijven een abonnement of strippenkaart voor een aantal sessies. Via een code kunnen werknemers vervolgens anoniem een afspraak maken voor één onlinetherapiesessie van een uur, ongeacht waar ze mee zitten. ‘Mensen komen bijvoorbeeld bij ons met slaapproblemen, omdat ze assertiever willen worden of omdat ze moeite hebben met een bepaalde collega’, zegt oprichter Helen van Empel.
Mindler, een van oorsprong Zweeds bedrijf dat in Nederland sinds een paar jaar online psychische zorg aanbiedt, heeft sinds vorig jaar ook een tak voor bedrijven. Werknemers kunnen gebruik maken van de app met zelfhulpprogramma’s en ze kunnen jaarlijks maximaal vijf gesprekken met een psycholoog voeren. Het gaat om lichte psychische klachten als ‘problemen met de work-life balance of rouwverwerking’, zegt Taco Oerlemans van Mindler. De gesprekken zijn anoniem: de werkgever krijgt alleen te horen hoeveel werknemers gebruik hebben gemaakt van de dienst.
Winkelmanager Mike van Vliet kan via zijn werkgever gebruikmaken van het Nederlandse OpenUp, dat behalve sessies met een psycholoog ook allerlei zelfhulpprogramma’s (‘hoe ga ik om met verlies?’) en groepslessen (‘krijg inzicht in je emoties’) online aanbiedt.
De Efteling, KPN, McDonald’s, VanMoof: ongeveer 750 werkgevers maken gebruik van OpenUp, dat vier jaar bestaat. Kosten: 50 euro per jaar per werknemer. ‘Sommige bedrijven nemen het familiepakket af’, zegt oprichter Gijs Coppens vanuit de ‘Compassion Room’ (‘we gebruiken hier de termen van de positieve psychologie’) – een glazen kantoortje boven in het ruime pand aan de Kalverstraat waar OpenUp gevestigd is. Met een familiepakket kunnen ook partner en kinderen gebruikmaken van psychische hulp. Net als bij de meeste andere aanbieders geldt dat wie zich bij OpenUp meldt met ernstige problemen, wordt doorverwezen naar specialistische zorg.
Hoe zit het met de privacy? OpenUp stuurt werkgevers maandelijkse gebruikersrapporten die ‘waardevolle informatie’ bevatten ‘over het mentale welzijn van je team’, valt te lezen op de website. De anonimiteit van werknemers is verzekerd, benadrukt Coppens desgevraagd. Alleen gegevens van grote groepen worden gedeeld. ‘Dat is ons voordeel: we zijn geen arbodienst, we hoeven niets over de gesprekken die wij voeren terug te koppelen aan de werkgever.’
Dat steeds meer werkgevers zich bezighouden met wat zich tussen de oren van hun personeel afspeelt, vindt Noortje Wiezer niet verwonderlijk. Wiezer is onderzoeker bij TNO, gespecialiseerd in de gezondheid van werknemers. Het verzuim door werkstress neemt in Nederland al jaren toe, zegt ze. Werk is de afgelopen decennia fysiek minder zwaar geworden maar mentaal belastender, onder andere omdat werk steeds makkelijker ook ’s avonds of in het weekend vanaf de telefoon gedaan kan worden.
Het is terug te zien in de jaarlijkse Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden van het CBS en TNO. Van alle werknemers die zich in 2021 hadden ziek gemeld vanwege omstandigheden op hun werk (‘verzuim door werk’), zei 15 procent dat dat kwam omdat het werk lichamelijk te zwaar was. Bijna 37 procent zat naar eigen zeggen ziek thuis vanwege werkdruk en werkstress.
Omdat mensen met psychische klachten vaak relatief lang uitvallen, is het een grote kostenpost. Het kost Nederlandse werkgevers jaarlijks zeker 3 miljard euro, schat TNO.
Psychische klachten op het werk kunnen zowel ontstaan door privéproblemen als door het werk zelf, zegt Wiezer. Dat maakt het onderwerp complex. Toch hebben wetenschappers ‘best een aardig beeld’ welke factoren op de werkvloer schadelijk zijn. ‘Bijvoorbeeld als er structureel te veel van mensen wordt gevraagd en ze tegelijkertijd weinig te zeggen hebben over hoe ze hun werk doen. Maar ook als er een onveilige cultuur heerst, of als werknemers ook buiten hun werktijden bereikbaar moeten zijn.’
Dáár zouden werkgevers eerst mee aan de slag moeten, vindt Wiezer. ‘Ik wil niet zeggen dat therapie voor werknemers dweilen met de kraan open is, want individueel kan iemand er echt baat bij hebben, maar het heeft er wel wat van weg.’ Het aanpakken van structurele problemen is vaak een stuk moeilijker dan het inhuren van mentale hulp, erkent de onderzoeker. ‘Maar je zou daar wel meer mensen mee helpen.’
Hoogleraar arbeidspsychologie Schaufeli sluit zich daarbij aan. ‘Je moet altijd eerst naar de arbeid en de organisatie kijken, voor je aan mensen gaat sleutelen.’
‘Mijn bedrijf maakt er een potje van en ik mag naar de psycholoog, dan is het zeker mijn probleem.’ Helen van Empel, oprichter van OneSession, heeft weleens een gesprek met een boze werknemer gehad die zijn therapiesessie met deze mededeling begon. ‘Ik kan me die reactie heel goed voorstellen. En het klopt: als je als organisatie alleen individuele psychische hulp biedt, heeft het geen zin.’
Als ze aan de slag gaat bij een nieuwe organisatie, gaat Van Empel daarom óók gesprekken aan met de hr-afdeling, zegt ze. ‘Om te horen wat er speelt, wat ze al doen en hoe wij daarin passen.’ In afzonderlijke gesprekken met werknemers die bijvoorbeeld gebukt gaan onder een grillige leidinggevende, probeert ze te adviseren hoe ze hun problemen kunnen aankaarten. ‘Soms is de conclusie: ik zit hier niet meer op mijn plek.’
Gijs Coppens van OpenUp heeft de indruk dat de bedrijven die gebruikmaken van zijn diensten toch al bezig zijn met het inrichten van een goede werkplek. Bovendien: ‘Als een werkgever irreële eisen stelt, wordt dat al snel onderdeel van het gesprek dat je voert.’ Goede psychologie biedt inzicht, zegt Coppens die zelf gezondheidspsycholoog is. ‘Zo’n inzicht kan zijn dat bepaalde zaken op de werkvloer niet goed voor jou zijn en dat je daar iets mee wil doen.’
Kirsten Hauber vreest ondertussen voor een aanzuigende werking op de toch al overvraagde geestelijke gezondheidszorg. Hauber is psychotherapeut en voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Psychotherapie (NVP). Het is positief dat werkgevers meer verantwoordelijkheid nemen voor het welzijn van werknemers, zegt ze. Het kan preventief werken.
Hauber: ‘Maar we zien al langer de tendens dat mensen lichte problemen niet meer verwerken met vrienden of in de kerk, maar bij de psycholoog. Dat kunnen we niet betalen als samenleving en het gaat ten koste van mensen met zwaardere psychische problemen. Het risico is ook dat je mensen op die manier sneller of onnodig afhankelijk maakt van zorg.’
Met die aanzuigende werking op de zorg loopt het volgens Taco Oerlemans van Mindler zo’n vaart niet. ‘Ik denk juist dat we mensen weghalen uit de zorg, door werknemers met lichte klachten al te behandelen.’
Het sluit aan bij wat manager Mike van Vliet het afgelopen jaar zag gebeuren. Al vijf collega’s zijn met een psycholoog gaan praten nadat hij dat aangeraden had. ‘Die hadden bijvoorbeeld privé iets vervelends spelen, of ze hadden moeite met veranderingen op het werk. Ik zag ze vaak al na één sessie opknappen.’
Dat geldt ook voor hemzelf. Na drie gesprekken met een psycholoog voelde hij zich een stuk beter. ‘Mijn werkplezier is terug.’ Over die ene vraag die de psycholoog hem de eerste keer stelde, of hij wel van Source: Volkskrant