Van oudsher lanceren de Russen hun Sojoez-ruimteraketten vanuit Kazachstan. Dat gaat gepaard met veel rotzooi, waar de – vaak straatarme – Kazachen desondanks dankbaar gebruik van maken. Fotograaf Eddo Hartmann reed de Kazachse steppe door en legde het soms jarenoude schroot vast.
Uitgestrekt, woest en bijna ledig is Kazachstan, de voormalige republiek van de Sovjet-Unie in Centraal-Azië, tussen Rusland en China. Half zo groot als Europa is het land, en toen fotograaf Eddo Hartmann (49) er in 2017 overheen vloog, onderweg naar Noord-Korea voor een project, raakte hij in de ban van de steppen onder hem. Door het raampje zag hij in de duistere nacht soms een lichtpunt, een enkele keer het cluster van een stad, dan weer niets, en weer een lichtje. Daar moet ik heen, dacht hij. Want Hartmann houdt van lege plekken.
De fotograaf verdiepte zich in de geschiedenis van het land, dat een blinde vlek voor hem was, en ontdekte zo dat de Sovjets er in de loop van vele decennia vreemde en wrede bezigheden hebben uitgespookt. Kazachstan, dat is het land waar onder Stalin de eerste waterstofbom tot ontploffing werd gebracht en waar nucleaire testsites nu nog steeds radioactief zijn. Vanwege die eenzame leegte was het het ideale openluchtlaboratorium voor een kernmacht. Maar in 2019, bij zijn eerste reis naar Kazachstan, had Hartmann een ander onderwerp in gedachten: de bijzondere oogst die de bewoners van het steppegebied er geregeld binnenhalen.
Over de auteur
Arno Haijtema is redacteur van de Volkskrant en schrijft onder meer over fotografie en de manier waarop nieuwsfoto’s ons wereldbeeld bepalen.
Kazachstan, zo had hij intussen geleerd, is van oudsher de plek waar de Russische Sojoez-ruimteraketten worden gelanceerd: een aardig stuk richting de evenaar, waar de om haar as wentelende aarde de grootste snelheid heeft en zo de middelpuntvliedende raketten een lekkere slinger richting heelal geeft.
Die lanceringen zijn geen al te subtiel proces. Delen van de eerste en de tweede rakettrap worden tijdens de ontsnapping van de aarde afgestoten – als de brandstoftanks leeg zijn – en vallen voor zover ze niet verbranden terug naar de aarde. Het ruimteschroot heeft wel eens kinderen verpletterd die in de tuin aan het spelen waren. Statistisch is de kans uiteraard veel groter dat het neerkomt in de lege steppe, maar individuele mensenlevens worden door het communisme niet altijd op waarde geschat.
De Kazachen die op de steppe leven zijn meestal straatarm en moeten meteen nadat het eerste schroot uit de hemel viel hebben ingezien dat het manna was dat de kosmonauten over hen uitstrooiden. Ze verzamelden lege tanks en zaagden die doormidden: mooie drinkbakken voor het vee. Soms werden ze, onwetend, ziek van de giftige stoffen die nog in de raketdelen waren achtergebleven. Andere keren brachten ze het metaal, vaak samengesteld uit hoogwaardige en dus kostbare legeringen, naar een ijzerhandelaar en kregen er geld voor.
Door navraag te doen bij de boeren kwam Hartmann erachter waar ruimteschroot te vinden is. Stukje verderop, kreeg hij dan te horen. Bleek dat soms wel 80 kilometer rijden te zijn, want een stukje in Kazachstan heeft een andere lading dan in het krappe Nederland. De Kazach wilde hem best de weg wijzen, ‘maar wacht dan wel even tot ik voor vandaag klaar ben mijn land te bewerken’. Kon een uurtje duren.
Hartmanns geduld en zijn stuurmanskunst over hobbelweggetjes werden beloond. Hij kwam schroot tegen uit de vroegste jaren van de ruimtevaart – bij wijze van spreken resten van de raket waarmee Joeri Gagarin, de eerste mens in de ruimte, in 1961 zijn rondje om de aarde maakte. De conische neuzen van raketten, als enorme paddestoelen waarachter een boerenzoon schaduw kan vinden. Geblakerde boosters met gekromde buizen en verbindingsstukken, als ledematen aan een romp, creaties die doen denken aan de vaartuigen waarin Jules Verne zijn gedroomde avonturen beleefde.
Hartmann legde ze vast, de boer en zijn vreemde oogst, met een verwondering die de Kazachen lang niet altijd delen. Zij zijn er, in tegenstelling tot de fotograaf, aan gewend dat er na het onweer en het weerlichten van een lancering ver weg zware buien kunnen vallen.
Vanaf eind oktober is Eddo Hartmanns tentoonstelling over Kazachstan te zien in Huis Marseille, Amsterdam.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden