Het CDA hebben we niet per se meer nodig. Maar iets waar dat CDA en zijn voorgangers voor stonden, zouden we goed kunnen gebruiken.
Dat drong weer tot me door toen ik onlangs Albert Jan Kruiter interviewde van het Instituut voor Publieke Waarden. We hadden het over de manier waarop hij en zijn collega’s mensen met problemen langs de gevaren van het bureaucratische overheidsoerwoud loodsten. Onderdeel van zijn verklaring waaróm het zo vaak op schermutselingen met de overheid uitdraait, was dat we iets zijn verloren aan het eind van de verzuiling: samenwerkingsverbanden tússen burgers, los van die overheid.
Even de verzuiling. Het is niet meer vanzelfsprekend dat iedereen dat scherp heeft: vanaf eind 19de eeuw organiseerden Nederlanders zich binnen hun eigen levensbeschouwelijke groep, omdat ze dachten dat ze zo hun zin kregen. Je had de protestantse, de katholieke en de socialistische zuil. En de liberale, maar dat was een ingewikkelde zuil, want die zuil was tegen verzuiling. Dat terugtrekken ging ver: elke zuil had eigen scholen, sportclubs, verenigingen en een omroep.
De hoofdredacteur van deze krant was destijds fractievoorzitter van de katholieke partij en dat vond niemand gek. Winkelen deed je bij voorkeur binnen je zuil, trouwen al helemaal en dat er zo weinig contact was tussen mensen uit verschillende zuilen, werd gezien als een goed ding. Je hield de eigen groep zuiver en sterk en het idee was dat je elkaar zo ook de kop niet insloeg. Over wat je stemde, hoefde je niet na te denken (zwevende kiezer? haha!) en de elites uit de zuilen regelden met elkaar het bestuur.
Een rare toestand, die verzuiling, die nog steeds doorwerkt in pak ’m beet Ongehoord Nederland, subsidie voor fundamentalistische basisscholen en het feit dat Nederlanders niet kunnen discussiëren. Wil je meer weten: google en Arend Lijphart zijn je vrienden.
Het is een beetje onduidelijk wanneer de verzuiling is geëindigd. Een halve eeuw geleden zou ik zeggen. Daarvoor mogen we op zich God onze blote knieën danken. Of eigenlijk juist niet, want dat einde kwam door secularisering. We wierpen een verstikkende deken van bekrompenheid en sociale dwang af – althans de boomers namens ons allen – en voortaan waren we bevrijde individuen. Yeah!
Maar er gingen dus ook dingen verloren. Bínnen de zuilen was wel veel contact, ook tussen verschillende rangen en standen. De elite en het gepeupel zaten samen in de kerk (of bij de vakbond) en het gepeupel wist: er komt een elite op voor mijn belang. Praktisch opgeleiden waren nog niet op Caroline van der Plas aangewezen.
Én: met de verzuiling gingen veel van die zelforganisaties ter ziele. Het ‘maatschappelijk middenveld’, met een echte CDA-term. Gezondheidszorg, armenzorg, welzijnswerk, alles werd overgenomen door de overheid. En toen dat te duur werd voor de overheid ging die taken uitbesteden aan bedrijven – én zichzelf als een bedrijf gedragen, zo krenterig mogelijk.
Kruiter zegt: het is tijd voor nieuwe samenwerkingsverbanden. Hij gaf het voorbeeld van een wijk waar veel huishoudens allemaal afzonderlijk opvoedingsondersteuning nodig hebben. Dan haalt het meer uit en is het goedkoper om in die wijk gratis kinderopvang neer te zetten, waar een aantal ouders werken. Een kleine organisatie kan ook het ‘maatwerk’ bieden waar vaak om geroepen wordt. Daar is een overheid te groot en te grof voor.
Mondjesmaat zie je wel verbanden ontstaan. Wijkbewoners die een energiecoöperatie opzetten. Woongroepen voor ouderen. Maar Nederland heeft geen leiders die ons overtuigend hierop aanspreken en ook geen overheid die dit makkelijk maakt. Er ligt een hoop sociaal kapitaal te verstoffen. Mensen wíllen ergens bij horen. Mensen wíllen helpen. Ik moet vaak denken aan de eerste maanden van de coronapandemie toen ik dagelijks mensen sprak die een ander er doorheen sleepten. Niet omdat ze moesten, maar omdat ze mochten, leek het wel. Alsof ze erop hadden zitten wachten. Het SCP ziet het ook: onderlinge hulpvaardigheid vinden Nederlanders een van de mooiste dingen aan hun land.
Er klinken regelmatig slogans. Zoals de ‘participatiesamenleving’ van het kabinet Rutte II, met de PvdA. Dat klonk uitnodigend, maar er was niets om aan mee te doen. De term bleek een schaamlap voor bezuinigingen en droeg zo slechts bij aan cynisme.
Ook het huidige ‘Minder ik, meer wij’ van het CDA is niet geloofwaardig. Ik weet dat er CDA’ers zijn, zeker lokaal en regionaal, die vanuit de overheid nieuwe verbanden willen toerusten en ondersteunen. Maar als het erop aankwam, heeft de partij zich steeds laten leiden door een ander verlies dat werd geleden aan het eind van de verzuiling: dat van de vanzelfsprekende macht voor christelijke partijen.
Met welke wind er ook moest worden meegewaaid, hoe vuil een campagne ook moest zijn, machtsbehoud was het overheersend motief. Tot aan het regeren met de radicaalrechtse PVV aan toe. En meer recent: de keus om weer te regeren met maatschappijvergruizer Rutte en om het eigen Kamerlid Omtzigt – een van de weinige vertrouwde politici en overtuigend drager van christendemocratisch gedachtegoed – eruit te werken. Na elke verkiezingsnederlaag mag een commissie dan weer vaststellen dat ‘het merk CDA’ te veel bestuurderspartij is geworden.
Dus nee, het CDA zal het Nederlands gemeenschapsdenken waarschijnlijk niet wakker kussen. Wie wel?
Wie problemen probeert te fiksen, snapt ze beter
Door mensen te helpen die zijn vastgelopen in het systeem, leert ‘actieonderzoeker’ Albert Jan Kruiter veel meer dan wetenschappers die afstand houden, vertelt hij aan Kustaw Bessems in de Volkskrant-podcast Stuurloos. Vaak wordt beweerd dat regeltjes een oplossing in de weg zitten, terwijl dat helemaal niet waar is. Kruiter en zijn collega’s trekken lessen uit de praktijk en hun ideeën kosten vaak veel minder geld én minder werk: