De gedachte dat Rutte IV wel eens vervroegd zou kunnen vallen, is heel lang weggeduwd door Mark Rutte, Sigrid Kaag, Wopke Hoekstra en meer recentelijk ook door Mirjam Bikker. Geen van de partijleiders van VVD, D66, CDA en ChristenUnie heeft daar immers belang bij. Er wordt pas een jaar geregeerd en een stembusgang op dit moment zou voor elk van hen waarschijnlijk nadelig uitpakken.
Toch zit het woord verkiezingen sinds deze week opeens voor in ieders hoofd. De monsterzege van BBB heeft het denken bij alle partijen op het Binnenhof in een stroomversnelling gebracht. Een dergelijke afstraffing van álle coalitiepartijen kan niet zonder gevolgen blijven, klinkt het rondom de fractiekamers, waar sommigen opeens ook hardop speculeren over de nabije toekomst van het kabinet. Want een samenwerking die zo nadelig uitpakt voor alle betrokkenen, hoe vruchtbaar is die nog?
Tegelijkertijd tellen de partijen hun knopen: ook zij beseffen dat ze eigenlijk nog lang niet aan verkiezingen toe zijn. Zelfs in de VVD, doorgaans een baken van interne rust, groeien de zorgen. De liberalen hebben zelf ook gezien dat Rutte geen sterke campagne heeft weten te voeren. Vanaf het moment dat de VVD-leider zich ermee ging bemoeien, daalde de VVD in de peilingen. De premiersbonus lijkt geen garantie meer te zijn voor succes. Als mogelijke opvolger bracht ook Edith Schippers niet wat haar partij had gehoopt.
Het liefst zouden ze bij de VVD na een eventueel vertrek van Rutte op de proppen komen met een jong, fris talent. Al was het maar om de mogelijke kandidaat van het ‘groenrode’ samenwerkingsverband van GroenLinks en PvdA, Frans Timmersmans, te kunnen wegzetten als een oude man die een kwart eeuw geleden ook al rondliep op het Binnenhof. Dan liever een jonge VVD’er, maar die zou dan wel nú klaargestoomd moeten worden voor het partijleiderschap. In geen velden of wegen is zo iemand te bekennen. Als het kabinet binnenkort valt, is de VVD opnieuw aangewezen op Rutte.
D66 heeft vergelijkbare problemen. Zelfs in de hoogste regionen van de Democraten gelooft nauwelijks iemand nog dat Sigrid Kaag de eerste vrouwelijke premier van Nederland gaat worden. Het nieuwe leiderschap dat ze beloofde heeft de kiezers niet overtuigd: de helft van de mensen die in 2021 nog D66 stemde, bleef bij de Provinciale Statenverkiezingen thuis of gaf de voorkeur aan een linkse partij. De geruchten dat Kaag zich oriënteert op een baan in het buitenland zijn hardnekkig, al was het maar vanwege de vele bedreigingen die ze in Nederland te verduren krijgt.
Dat is nog niks vergeleken met de kopzorgen in het CDA. De partij heeft nog geen begin van een analyse van wat er nu weer mis is gegaan in de campagne. Partijleider Hoekstra maakt een uitgebluste indruk en lijkt – getuige de verkiezingsuitslag – niet de man te zijn die de christendemocraten volgende keer wel naar een zege gaat leiden. Maar ook hier staat in de coulissen geen gedoodverfde opvolger klaar. De ChristenUnie heeft als enige wel een nieuwe partijleider, maar Mirjam Bikker heeft nog zo weinig vlieguren gemaakt dat niemand in die partij zal staan te juichen als er nu al nieuwe verkiezingen komen.
Tegelijkertijd is de animo bij Rutte, Kaag, Hoekstra en Bikker om nóg meer moeizame compromissen met deze coalitie te sluiten – en zodoende het kabinet overeind te houden – niet bepaald gegroeid nu ze zo hardhandig zijn afgestraft.
Maar laat dat nou net de uitdaging zijn die wel wacht deze lente. In vele gedaanten. De bootjes met tienduizenden asielzoekers komen traditiegetrouw weer aan in Zuid-Europa zodra het warmer weer wordt. In een mum van tijd kloppen zij vervolgens aan bij Nederlandse asielcentra. Gevreesd wordt dat die al gauw weer zullen kampen met te weinig opvangplekken. Intussen zitten VVD en CDA er helemaal niet op te wachten om weer voor draaiende camera’s uit te leggen dat ruimhartige opvang nodig is. De spreidingswet, die ervoor moet zorgen dat gemeenten gedwongen kunnen worden om asielzoekers op te nemen en die nog goedgekeurd moet worden door de Tweede Kamer, staat daarmee op losse schroeven.
Het stikstofbeleid, een nieuwe vermogensbelasting, de klimaatmaatregelen: het zijn allemaal zaken waarover nog knopen moeten worden doorgehakt, maar die diepe breuklijnen trekken door de coalitie. Nu het chagrijn over de verloren verkiezingen zo groot is, groeit de kans op ongelukken. Dit besef lijkt nu ook in te dalen in de top van het kabinet. Dinsdag komen Rutte en de vicepremiers bijeen voor crisisberaad over hoe het nu verder moet.
De grote factor op de achtergrond is intussen de BBB: als die zich ontpopt tot serieuze partij, een club waarmee zaken kan worden gedaan, liggen er op de rechterflank opeens aantrekkelijke coalitiemogelijkheden. Tot nu was regeren ‘over rechts’ geen optie voor VVD en CDA, omdat PVV en FvD in hun ogen te radicaal en onstabiel waren. Als BBB’ers elkaar de komende maanden niet de tent uitvechten en zich verzoenend opstellen, behoort een rechts kabinet opeens tot de mogelijkheden, voor het eerst sinds 2012.
Maar dan niet met Mark Rutte als premier, verzekerde Caroline van der Plas onlangs haar kiezers. Wie dat dan wel wordt? Zelfs die vraag ligt, voor het eerst in vele jaren, weer nadrukkelijk op tafel.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden