Halverwege het interview werpt acteur Joenoes Polnaija (33) een verroeste VOC-munt op tafel. Collega Daan van Citters (30) begint te lachen: ‘Doe alsjeblieft dat ding weg.’ Polnaija had het muntstuk als souvenir gekocht tijdens de opnamen van De Oost, een film over Nederlands-Indië waarin ze allebei speelden. Nu hebben ze een documentaire gemaakt over het verleden van hun opa’s in de voormalige kolonie. Polnaija: ‘Ook via deze munt zijn wij verbonden.’
Als de twee vertellen wisselen de emoties elkaar snel af: een terneergeslagen blik, een opgewonden stemverheffing, dan weer gelach. Centraal in hun verhaal staat een intergenerationeel trauma dat begon bij hun opa’s. Die vochten voor het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (Knil) tijdens de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog, Daans opa als Nederlandse oorlogsvrijwilliger, die van Joenoes als Molukse soldaat. De Nederlandse kolonisator erkende de Indonesische onafhankelijkheid niet, en sloeg de opstand hardhandig neer. Lange tijd was onbekend welke oorlogsmisdaden er tijdens deze zogenaamde ‘politionele acties’ zijn gepleegd.
In Kleinkinderen van de Oost volgen de kleinzoons van de Knil-militairen de sporen van hun overleden grootvaders. In een reis door Indonesië en de Molukken gaan ze in gesprek over schuld, de complexiteit van ‘goed’ en ‘fout’ en proberen ze de geërfde pijn te begrijpen en een plek te geven. Tussen hun gesprekken door krijgt de kijker inzicht in de geschiedenis van vorige generaties, en hun traumatische verleden.
De documentaire opent met piepende ratten. In een onderzoek kregen ratten stroomstoten nadat ze kersenbloesem hadden geroken. De nakomelingen van de ratten begonnen te piepen bij diezelfde geur, zonder dat ze zelf die nare ervaring hadden meegemaakt. Van Citters, die de documentaire zelf regisseerde, laat zo zonder het uit te spreken zien: een trauma kan tussen generaties worden overgedragen zonder er een woord over te wisselen.
De opa van Van Citters pleegde zelfmoord toen zijn vader 5 jaar oud was, waar zijn oma op advies van de psycholoog nooit over sprak. De familie vermoedt een relatie met de oorlog, maar daar is nooit over gepraat. Daarnaast hadden zijn voorouders een invloedrijke rol bij de VOC. Bijvoorbeeld Jacob van Citters (1708-1792), die bijna een halve eeuw een van de tien grootste investeerders van de VOC was.
De familie Polnaija was een van de duizenden Molukse gezinnen die tijdelijk in Nederland zou verblijven, wachtend op een vrije Molukse staat. Die staat zou er nooit komen, ondanks beloften van Nederland. Joenoes’ vader was als gijzelnemer betrokken bij de gijzeling van een basisschool die tegelijk plaatsvond met de treinkaping bij De Punt.
De twee ontmoetten elkaar bij de voorbereidingen van De Oost, een film uit 2020 over de honderdduizend militairen die naar Nederlands-Indië werden gestuurd om de orde te herstellen. Polnaija: ‘Tussen neus en lippen door kwam toen ter sprake dat onze opa’s daar ook hadden gezeten.’ Van Citters wist vaag dat zijn grootvader er had gediend. Voor Polnaija was het de reden dat hij meedeed aan de film: hij was op zoek naar antwoorden.
Polnaija: ‘Ik wilde vooral dingen weten die alleen mijn opa wist. Wat ging er allemaal door hem heen? Dat gesprek kon ik niet hebben, maar ik kon wel iets vergelijkbaars doormaken.’ In de film speelt Polnaija dezelfde rol als zijn grootvader in het echt had: voetsoldaat onder Raymond Westerling, een omstreden legercommandant die tal van oorlogsmisdaden beging.
Van Citters kwam er tijdens de opnamen achter wat die ‘politionele acties’ eigenlijk inhielden. In zijn rol als militair moest hij ook nagemaakte dorpen bestormen. ‘Het ene moment ben je aan het chillen met kids die figuranten zijn, het andere moment sta je met een geweer tegen ze te schreeuwen. Fictie en realiteit raakten ineens gek vervaagd.’ Van Citters voelde daar schaamte bij, voor Polnaija was het ‘gewoon fucking heftig.’
Bij terugkomst vroeg Van Citters zijn vader de oren van het hoofd over zijn grootvader. Als antwoord gaf zijn vader hem een geërfde koffer. ‘Ik open die koffer en op het eerste document staat gewoon ‘politionele actie’, ondertekend door mijn opa.’ Van Citters wist toen meteen: hier moet ik iets mee. ‘Maar het heeft tweeënhalf jaar geduurd voordat we zijn begonnen met filmen.’
Polnaija: ‘Ik wilde zeker weten dat ik mijn familie er geen pijn mee deed. Bij Molukse gezinnen is het gewoonte om met het oudste familielid zaken te overleggen die de familie aangaan. Toen ik het vroeg was het antwoord ‘liever niet’, omdat er camera’s bij zouden zijn. Daan zag het alsnog als een opening.’
Van Citters: ‘De insteek veranderde en het zou meer over ons gaan. Maar onze opa’s zijn daar natuurlijk onderdeel van.’
Polnaija: ‘Mijn grootste angst was om bij de opnamen iets concreets over mijn opa te ontdekken, misschien wel een misdaad. Ik wilde dat wel aangaan, maar niet voor een camera, omdat mijn familie dat niet wilde.’
Polnaija: ‘Wij praten niet over koetjes en kalfjes. Na de eerste filmdag gingen we in de auto door met reflecteren, toen moesten we van de producent s. ‘Dit is veel te goed, bewaar het voor de camera.’’
Van Citters: ‘Vanaf dag vier zijn we daarom maar in andere auto’s gaan zitten.’
Polnaija: ‘We sliepen wel in dezelfde hotels, maar dan vermeden we elkaar.’
Van Citters: ‘Eentje hadden we niet verwacht. Joenoes zat op een dag slecht in zijn vel, hij was helemaal op van alle emoties. Ik vroeg plagerig ‘vertrouw je me wel?’, waarop hij uitbarstte en daarna wegrende. Toen we daarna in gesprek gingen flipte hij volledig tegen mij: ‘Je snapt het niet, ik ben de eerste in mijn lijn die jou vertrouwt in fucking vierhonderd jaar, vieze Hollander.’ Ik zag toen niet Joenoes, maar woede en pijn die niet van hem waren en die een weg naar buiten vonden.
Polnaija: ‘Dat is intergenerationeel trauma.’
Van Citters: ‘Dus voor alle mensen die zeggen dat dat niet bestaat: deze film is het bewijs.’
Van Citters: ‘Ik heb nooit beseft dat ik excuses had aangeboden, daar kwam ik tijdens het monteren achter. Vooraf hebben we gesprekken gevoerd over de vraag of ik verantwoordelijk ben voor de daden van mijn voorouders. Ik vond van wel, omdat ik een nakomeling ben.’
Polnaija: ‘Jij bent niet je voorouders. Ik geloof dat niet. Als je sorry gaat zeggen betekent dat dat je een soort van schuld draagt.’
Van Citters: ‘Voor mij voelt het wel zo. Als ik in een VOC-fort sta, voel ik toch een soort schaamte.’
Van Citters: ‘Nee, er was altijd al schaamte. Kijk naar hoe de wereld is, hoe de kansen verdeeld zijn. Joenoes heeft het altijd over systemen. Hoe de VOC vroeger een systeem vol klassenverschillen en ongelijkheid creëerde en hoe je daar tegenwoordig nog steeds de uitwerkingen van ziet in ongelijke kansen en discriminatie. Ik durfde daar nooit over te praten.’
Polnaija: ‘Mijn opa heeft zich altijd genaaid gevoeld, dat hij een goede soldaat was geweest en in Nederland stank voor dank kreeg. Mijn vader kropte zijn woede hierover op. Daardoor droeg ik woede in me mee die ik eerst niet snapte, maar dat heeft nu een plek gekregen.’
‘Ik heb vragen gesteld aan mijn familie die ze nooit konden beantwoorden. Als mijn kinderen nu benieuwd zijn, kan ik ze antwoorden geven. Ik zorg daarmee dat ze niet ons pad hoeven te bewandelen. Mijn kinderen kunnen nu in een vroeger stadium met zichzelf bezig zijn.’
Van Citters: ‘Het is ook een geschiedenisles. In De Oost gaat er weinig aandacht naar de Molukken. In deze documentaire zie je hoe de Molukse gemeenschap is behandeld nadat ze op de boot naar Nederland stapten. Sindsdien vraag ik vrienden wat ze van deze historie afweten. Maar iedereen weet maar één ding: de treinkaping bij De Punt.’
Polnaija: ‘Iedereen kent de gevolgen van de pijn, maar door deze film leer je de oorzaak kennen.’
Kleinkinderen van de Oost van Daan van Citters opent de 15de editie van filmfestival Movies that Matter. van 24/3 tot 1/4 is de documentaire te zien in Filmhuis Den Haag, Theater aan het Spui en Pathé Buitenhof en op satellietlocaties door het land.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden