In maart 2020, aan het begin van de eerste coronagolf, zat de toenmalig Zweedse minister van Onderwijs Anna Ekström aan haar keukentafel met een leeg vel papier. Ze noteerde voor zichzelf de voors en tegens van het sluiten van de scholen. ‘Het was de moeilijkste beslissing in mijn carrière’, zegt Ekström (63). ‘Maar ik vond het te belangrijk voor kinderen om naar school te kunnen blijven gaan. Zeker voor kinderen in achterstandswijken.’
Ekström stond alleen: overal in Europa sloten scholen hun deuren. In Zweden gold dat alleen voor de bovenbouw van de middelbare school (16 jaar en ouder). De rest, ook kinderdagverblijven, bleef open. Alleen met Kerst 2020 werd de schoolvakantie in de regio Stockholm met twee weken verlengd.
Het is een van de voorbeelden van het afwijkende Zweedse coronabeleid. Geen opgelegde lockdown, geen avondklok, geen horecasluitingen, geen mondkapjesplicht en een nadruk op keuzevrijheid. Wel was sprake van een zelfopgelegde lockdown: veel burgers vermeden lange tijd sociale contacten en werkten thuis.
Over de auteur
Jeroen Visser is correspondent in Scandinavië en Finland voor de Volkskrant. Hij woont in Stockholm. Hiervoor was hij correspondent Zuidoost-Azië. Hij is auteur van het boek Noord-Korea zegt nooit sorry.
Deze strategie staat weer in de belangstelling, nu volgens berekeningen van het nationale statistiekbureau blijkt dat Zweden over de drie coronajaren de laagste oversterfte had van Europa. De cijfers leidden tot jubelberichten in de Zweedse kranten. ‘Nu blijkt dus dat staat-epidemioloog Anders Tegnell altijd gelijk had’, schreef de prominente columnist Alex Schulman in de krant Dagens Nyheter. ‘We werden belachelijk gemaakt en bespot (...). Maar we waren dus niet alleen de beste van Scandinavië, we waren de beste van heel Europa.’
Het staat in schril contract met de kritiek aan het begin van de pandemie. The New York Times noemde het Zweedse beleid ‘Europa’s waarschuwing’ en staatsepidemioloog Anders Tegnell werd in binnen- en buitenland kop van jut. ‘Dr. Tengele’, een verwijzing naar Nazi-misdadiger Josef Mengele, was trending op Twitter.
Drie jaar later moet de conclusie zijn dat Zweden het helemaal niet zo slecht heeft gedaan, zeker niet als je de baten van open scholen meerekent. Toch bezweert oud-onderwijsminister Ekström geen voldaan gevoel te hebben. ‘Ik voel geen triomf, het ligt me nog steeds zwaar op de maag. Het was een verschrikkelijke tijd.’
De sociaaldemocraat regelde in maart 2020 voor de zekerheid dat het sluiten van scholen in een coronanoodwet kwam. ‘Er ging geen dag voorbij waarop ik me niet afvroeg of we het toch moesten doen. Maar onderzoek wees erop dat jonge kinderen een laag risico hadden om ernstig ziek te worden. Tegelijk is digitaal onderwijs voor hen lastig. We moesten het risico op verspreiding afwegen tegen het welzijn en de ontwikkeling van kinderen. Er was niet één goede optie.’
Het Zweedse coronabeleid, met zijn nadruk op vrijwillig meedoen, staat in groot contrast met strategie in het Verenigd Koninkrijk, waar de minister voor Volksgezondheid burgers bewust bang wilde maken zodat ze zich aan de regels zouden houden, zo bleek uit onlangs vrijgekomen appjes. ‘Dat lijkt me de slechtst mogelijke aanpak’, zegt Ekström. ‘Ik had in dat eerste coronajaar lange gesprekken met een hoogleraar filosofie, die me inprentte dat het belonen van goed gedrag veel beter werkt dat straffen. Zo benaderde ik ook leerlingen van de bovenbouw. Ik zei niet: je moet thuisblijven anders breng je je grootouders in gevaar, maar: wat goed dat jullie je feestjes uitstellen en thuisblijven.’
De Zweedse autoriteiten deden zeker niet alles goed. Het virus bereikte de verpleeghuizen, ondanks het doel om kwetsbare groepen te beschermen. Migrantenwijken werden extra hard geraakt en in 2020 lagen de sterftecijfers op de top van Europa. Volgens een evaluatiecommissie had de overheid in het begin sneller en strenger moeten optreden door restaurants en winkelcentra te sluiten. Toch een soort lockdown dus. Tegelijk roemde de commissie het feit dat de scholen altijd open bleven, ondanks het risico voor docenten en het gevaar van verdere verspreiding. Ekström: ‘Voor mij maakt dit deel uit van een pandemie: het virus verspreidt zich. Het was de juiste beslissing, maar ik kan niet net doen alsof het geen negatieve gevolgen heeft gehad.’
Emeritus hoogleraar Klinische Virologie Anders Vahlne, lid van een groep wetenschappers die tijdens de pandemie veel kritiek had op de Zweedse regering, meent dat de prijs te hoog is geweest. ‘Het is niet dat ze levens hebben gered door de scholen open te houden. Terwijl alle slachtoffers van corona nu niet ineens uit het graf oprijzen.’
Vahlne zet ook vraagtekens bij de nieuwe oversterftecijfers. Volgens hem is oversterfte, dat uitdrukt hoeveel meer mensen stierven dan op basis van eerdere jaren verwacht mag worden, een ‘waardeloos vergelijkingsmiddel’, omdat je bevolkingstrends moet meenemen om goed te kunnen vergelijken. Maar demograaf Örjan Hemström van het statistiekbureau, die de berekening uitvoerde, zegt dat ook als je de trends meeneemt de oversterfte opvallend laag is. Een mogelijke verklaring hiervoor is dat in 2020 veel Zweden zijn overleden aan corona die anders niet veel later aan iets anders zouden zijn overleden.
Ekström ziet het als een steun voor haar keuze, net als recente onderzoeken die erop wijzen dat schoolsluitingen elders in de wereld niet veel bijdroegen aan het indammen van het virus – terwijl ze wel schade aanrichtten onder jongeren.
Het roept de vraag op waarom ze destijds als enige durfde te beslissen de scholen open te houden. Zelf noemt ze het een raadsel. ‘In het pandemiehandboek van de WHO heeft altijd gestaan dat het sluiten van scholen een uiterst middel is. Het was logischer geweest als meer landen hetzelfde hadden gedaan als Zweden.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden