‘Het gaat om de acceptatie van verval’, zegt Christel van Hees, hoofd conservering en restauratie van Museum Boijmans Van Beuningen. Dat klinkt misschien als een spontane filosofische overpeinzing, maar hier in het restauratie-atelier van het Rotterdamse museum, is het bittere ernst. Hoe schoon wil je een kunstwerk maken? Hoe ver ga je in retoucheren? Het zijn de dilemma’s waarmee Van Hees dagelijks te maken heeft: ‘Bij elke ingreep moet je bedenken wat acceptabel is.’
Ook vandaag. Het Rotterdamse museum heeft 152 duizend kunstwerken in de collectie. Een van de bekendste en populairste ligt nu op een operatietafel. Felle lampen hangen erboven. Restauratoren Carien van Aubel en Katja van de Braak staan erbij. Vanachter glas kunnen bezoekers van het depotgebouw meekijken in het restauratie-atelier.
Anna van Leeuwen is kunstredacteur van de Volkskrant. Ze schrijft over tentoonstellingen, musea, kunstenaars en de kunstmarkt.
De patiënt is de bekende spiegelkamer van de Japanse wereldster Yayoi Kusama (woensdag wordt ze 94 jaar), de Infinity Mirror Room - Phalli’s Field (1965/1998). Het is een kamer met op de grond witte zachte bulten met rode stippen. Rondom zijn spiegels. Wie de deur achter zich sluit, staat op een klein stukje vloer in een oneindig stippenlandschap. De kamer moest worden ontmanteld toen het museum in het voorjaar van 2019 sloot voor een verbouwing.
Sindsdien bestaat het kunstwerk uit 22 bakken vol gestippelde bobbels. En die zijn toe zijn aan een schoonmaakbeurt. Twee van die bakken liggen op tafel. Van Aubel en Van de Braak staan erover gebogen met hun handen in lichtblauwe operatiehandschoenen. Ze friemelen en wroeten voorzichtig tussen de bulten. Het ziet eruit alsof ze aan het wieden zijn.
In een ziplockzakje op een tafel zitten een pepermuntje, wat kleingeld, een haarklemmetje en een speelgoedpopje. ‘We hebben nog veel meer gevonden’, vertelt Van Aubel. Naast haar ligt een kartonnen doosje met een bijzondere mix spullen die afkomstig lijken van een kunstenaar (pennen en kwastje), een schoonheidsspecialist (pincet) en een tandarts (spiegeltje). Dat is haar eigen gereedschap.
Kusama’s ‘oneindigheidskamers’ zijn immens geliefd, voor internationale spiegelkamertentoonstellingen stonden mensen urenlang in de rij. Ook deze kamer is hevig geliefkoosd: ‘We vonden lippenstiftvlekken. En de bakken het dichtst bij het looppad waren het viest. Die waren duidelijk aangeraakt.’
Een goede restauratie begint met een diagnose. Het probleem van de spiegelkamer is met het blote oog te zien. Er zitten bruinige vlekken op de bulten (‘knuffels’ noemt Van Hees ze). Van Aubel, die scheikundige is, vertelt: 'Foxing noemen we zulke vlekken. Die kunnen worden veroorzaakt door piepkleine metaaldeeltjes die zijn gaan roesten, of door de veroudering van cellulose in het katoen.’
In dit geval bleek het te complex om de oorzaak te bepalen: het kunstwerk is gemaakt van wel elf soorten stoffen. Nader onderzoek bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed naar een zo’n rode stip wees uit dat die meer dan 17 verschillende kleurstoffen bevatte. Sommige van deze kleurstoffen zijn gevoelig voor oplosmiddel of voor water. Nat reinigen is daardoor onwenselijk. Daarom zijn de restauratoren (na het ‘wieden’) met kleine stofzuigers in de weer. Ondertussen maken ze notities van de grootste vlekken, want die kunnen de ervaring van het kunstwerk verstoren.
‘Misschien kunnen we het werk in de toekomst opstellen op een manier zodat die vlekken minder opvallen,’ zegt Van de Braak. Een andere optie is om een aantal bulten, die stevig zitten vastgelijmd, los te maken en die alsnog voorzichtig nat te reinigen. Dat zou riskant zijn.
De restauratoren staan in contact met het atelier van de kunstenaar. Er zijn zelfs een aantal stippenstoffen opgestuurd uit Tokio. Daar ligt in het restauratieatelier een briefje op, met in hoofdletters: ‘samples, niet aanraken met blote handen.’ Het textiel vervangen is geen optie, daarvoor gaf Kusama’s atelier geen toestemming. Van de Braak: ‘Je zou er wel een soort sokjes omheen kunnen doen.’
Dat de stippenstoffen in Tokio voorradig waren, is niet zo verrassend. Het zijn niet de stoffen die zijn gebruikt om deze installatie te maken. De spiegelkamer van Boijmans Van Beuningen kent een bijzondere geschiedenis. De kamer werd gemaakt in 1998, naar het origineel uit 1965. Het was een uniek kunstwerk, zo had het museum bij de aankoop in 2010 begrepen. Alleen dook drie jaar daarna nóg een versie op, in Parijs. En in 2016 werd een derde variant getoond in de VS. Het atelier van Kusama heeft onlangs aan het museum bevestigd dat de installatie bestaat in een oplage van drie, waarvan het museum nummer één heeft. Meer zullen er dus niet opduiken.
De twee nieuwe versies ogen aanzienlijk schoner. De spiegelkamer van Boijmans hoeft niet spiksplinternieuw te lijken, benadrukt Van Hees: ‘Het gaat nu bij deze reiniging vooral om het behoud van het kunstwerk. Vuil trekt vuil aan: dan ontstaan stofwolken en kan er zelfs ongedierte in de installatie komen.’
Ondertussen zijn de restauratoren net van een nieuwe vondst aan het bijkomen. Van Aubel: ‘Echt iets heel vies, misschien was het een nagel?’ Deze ligt al in de prullenbak en belandde niet in het ziplockzakje: ‘Ik wil er eigenlijk gewoon niet meer aan denken.’
Infinity Mirror Room - Phalli’s Field van Yayoi Kusama wordt vanaf eind september getoond in een collectiepresentatie van Museum Boijmans Van Beuningen in het Rijksmuseum in Amsterdam.
De spiegelkamer van Yayoi Kusama heet niet voor niets Phalli’s Field. De zachte vormen zijn gebaseerd op piemels, volgens de kunstenaar verbeeldde ze die om haar angst voor seks te bezweren. De stippen op deze bulten kunnen volgens een aantal kunsthistorici worden opgevat als een verbeelding van Kusama’s angst voor geslachtsziekten.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden