In 2015 werd een wetsvoorstel gepubliceerd om een grote verandering in de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv) door te voeren. Het voorstel leidde in de twee jaar daarna tot felle discussies. Er stond dan ook nogal wat op het spel. Zo zouden de geheime diensten de vrijheid krijgen om een onbepaalde hoeveelheid communicatie over een onbepaalde hoeveelheid burgers te onderscheppen: de zogeheten ‘sleepnetbevoegdheid’. Burgers organiseerden daarop een raadgevend referendum in 2018. Een meerderheid stemde tegen de wet.
In reactie op de uitslag deed de regering twee toezeggingen: de geheime diensten zouden altijd ‘zo gericht mogelijk’ moeten tappen en het toezicht zou worden versterkt. Helaas lijken er minder strenge bewaartermijnen te gelden voor beloften die zijn gedaan door de regering dan voor gegevens die de diensten verzamelen. Want na vijf jaar is de termijn verstreken en in de recentste wijziging van de regels die gelden voor de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, zijn de toezeggingen weer teruggedraaid.
Evelyn Austin is directeur van Bits of Freedom, een organisatie die opkomt voor digitale burgerrechten.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Hoe heeft dit kunnen gebeuren? Ik heb wel een idee. Sinds de totstandkoming van de nieuwe wet zijn de geheime diensten namelijk niet opgehouden als rupsjes-nooit-genoeg te vragen om méér bevoegdheden. Elke begrenzing van de eigen macht wordt door de diensten gezien én geframed als een fout in de wetgeving. Dat heeft inmiddels geleid tot een wirwar aan nieuwe en tijdelijke regelingen. Om precies te zijn: we zijn sinds het referendum één gerealiseerde en één aangekondigde wetswijziging verder, en er is een tijdelijke regeling geïntroduceerd.
Daarnaast bespreekt de Tweede Kamer op dit moment de zogeheten Cyberwet, een voorstel voor een tijdelijke aanvulling op de Wiv. Maar ook hierop zijn al wijzigingen aangekondigd. Tot slot kondigde het kabinet vorig jaar ook een grote herziening van de Wiv zélf aan. Kamerleden bespreken nu dus een tijdelijke aanvulling op een wet, waarvan zowel de aanvulling als de wet zelf gewijzigd zal worden. Deze complexiteit grenst aan machtsmisbruik. Repressie door middel van uitputting en verwarring.
We hebben deze tactiek ook op andere manieren toegepast zien worden. Neem de sleepnetbevoegdheid. Hiervoor hanteerde het toenmalige kabinet nog de relatief heldere omschrijving van ‘ongerichte kabelgebonden interceptie’. In 2015 heette dit ineens ‘onderzoeksopdrachtgerichte interceptie’.
Kortom, manipulatieve marketing die de rechtsbescherming schaadt en de controlefunctie van de Tweede Kamer ondermijnt. En elk Kamerlid dat aan de rem trekt, zij het om principiële redenen of vanwege zorgen over het democratische proces, krijgt het verwijt de nationale veiligheid in gevaar te brengen. Een joker die de geheime diensten graag inzetten.
Het wordt steeds urgenter dat we inzien dat veiligheid geen doel op zich is, maar in dienst staat van een open en vrije samenleving. Een samenleving zonder risico’s bestaat niet. Terwijl het streven ernaar wél een samenleving oplevert waarin geen vrijheid meer is. Daarom is in het inlichtingen- en veiligheidsdomein veel meer tegenmacht nodig. Het afgelopen decennium is nagenoeg elke wetsovertreding door de geheime en opsporingsdiensten beloond met wetsvoorstellen die de illegale activiteiten pogen te legaliseren.
De functie van het ministerie van Justitie en Veiligheid, namelijk het beschermen van de rechtsstaat, is weggewerkt. Dat ministerie moet weer in ere hersteld worden. De Tweede Kamercommissie voor Digitale Zaken, de staatssecretaris voor Digitalisering en de minister voor Rechtsbescherming moeten een speerpunt maken van de datagedreven bevoegdheden in het inlichtingen- en veiligheidsdomein. Want digitale technologie slaat de machtsbalans tussen overheid en burger nog verder uit het lood.
Wat kunnen wij als burgers doen? Om te beginnen moeten we de Tweede Kamer en de behandeling van de Cyberwet in de gaten houden. Dwingt de Kamer een zorgvuldig proces af, een wet vrij van double-speak, en eist zij onderbouwing voor de noodzaak van uitbreidende bevoegdheden en minder toezicht? Wie weet kan ze zelfs een stap verder gaan en het toezicht op de geheime diensten versterken. Want voor je het weet vormt een te machtige overheid juist het grootste gevaar voor de samenleving die we proberen te beschermen.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden