Als Marian Kaljouw dinsdagmiddag na haar afscheidsreceptie het pand van de Nederlandse Zorgautoriteit uitloopt, heeft ze bijna vijftig jaar in de zorg gewerkt. Begonnen als verpleegkundige in Vlissingen, en na diverse bestuursfuncties geëindigd als bestuursvoorzitter van de Nederlandse Zorgautoriteit, een van de invloedrijkste posities in de Nederlandse zorg.
Bij haar afscheid staat de zorg voor grotere veranderingen dan ooit tevoren, zegt Kaljouw. Ze komt haar werkkamer binnen met dahlia-bollen, gekregen van een afdeling waar ze zojuist gedag heeft gezegd. ‘De medewerkers daar zeiden tegen mij: als bol is een dahlia lelijk, maar als bloem prachtig. Zoals de NZa de afgelopen acht jaar tot bloei is gekomen.’
‘De zorg is een veld met duizend bloemen; daar zitten prachtexemplaren tussen en er zijn lelijke kale plekken.’
‘De zorg wordt onbetaalbaar als we op deze manier doorgaan, maar daar zit niet eens mijn grootste zorg. Die zit ’m in de toegankelijkheid van de zorg voor iedereen in Nederland. Er zijn 2,5 miljoen kwetsbare mensen in onze samenleving. Die weten de weg niet goed, beschikken niet over voldoende middelen om zorg zelf te regelen, maken zich zorgen of ze het eigen risico wel kunnen betalen. Die vallen tussen wal en schip wanneer we als samenleving niet bereid zijn om noodzakelijke veranderingen te doorstaan.
‘Er ontstaan al overal wachtlijsten. Mensen moeten soms twee weken wachten op een afspraak bij de huisarts, zeer onwenselijk. Kwetsbare ouderen die thuis wonen wachten op hulp, in de ggz zijn de wachttijden ernstig, bij de ziekenhuizen ook. De zorg loopt vast.’
Michiel van der Geest is de zorgverslaggever van de Volkskrant en verdiept zich in alle vormen van zorg: van ziekenhuizen tot huisartsen, van gehandicaptenzorg tot Big Pharma, van gezondheidsverschillen tot valgevaar.
‘Was het maar zo dat één Zorgautoriteit de wachtlijsten kan wegwerken.
‘Neem bijvoorbeeld de ggz. De wachtlijsten daar zijn heel zorgelijk, er staan mensen op met ernstige psychiatrische aandoeningen. Wij hebben een nieuwe manier van bekostigen ontwikkeld, het zorgprestatiemodel, die het mogelijk maakt om zware zorg te onderscheiden van minder zware zorg, zodat we voorrang kunnen geven aan de hoogcomplexe zorg.
‘Wat we daarvoor nodig hebben, zijn data over welke aandoeningen psychiaters behandelen. Die moeten we uitvragen bij de zorgaanbieders. Maar de weerstand hiertegen, en de wildwestverhalen die nu worden verteld om te voorkomen dat wij die uitvraag kunnen doen, is tien op een schaal van tien. (Psychiaters en psychologen zijn een rechtszaak begonnen om de uitwisseling te voorkomen, red.) Een kleine groep maakt ongelooflijk veel fuzz op sociale media. Het wordt de NZa bijna onmogelijk gemaakt om voor de belangen van die hoogcomplexe groep te gaan staan.
‘Dan kun je wel zeggen: NZa, los die wachtlijsten nou op, maar dit gebeurt er achter de schermen. Het gaat niet over het belang van de patiënten, dit gaat over verdienmodellen. Het is lucratiever om makkelijke patiënten rekeningen te sturen dan om in multidisciplinair teamverband ingewikkelde patiënten te helpen.’
‘Als je alle problemen zou kunnen oplossen met boetes, dan zou het wel heel makkelijk georganiseerd zijn. Wij grijpen in waar het nodig is. Maar bij wachtlijsten spelen zoveel partijen een rol dat je het niet met een boete kunt oplossen.
‘Met de invoering van het zorgprestatiemodel in de ggz zijn we bijvoorbeeld al meer dan vijf jaar bezig, zo complex zijn die processen.’
‘Het stelsel werkt niet tegen. Mensen werken tegen, partijen werken tegen, belangen werken tegen.
‘Ik zal je een prachtig voorbeeld geven. Wij weten dat mensen die een buikoperatie moeten ondergaan erbij gebaat zijn als zij worden geholpen met sport, gezond eten, en stoppen met alcohol en roken. Ze gaan fitter de operatie in en komen dus fitter de operatie uit. Gemiddeld kunnen zij twee dagen eerder naar huis. Dat kan 200 duizend ziekenhuisdagen per jaar schelen. Dat staat gelijk aan een ziekenhuis met 548 bedden!
‘Zou je zeggen: morgen mee beginnen. Zeg gewoon: zorgverzekeraars mogen alleen buikoperaties inkopen als er zo’n ‘prehabilitatie’-programma aan vastzit.
‘Maar wat gebeurt er dan? Ziekenhuizen gaan het opvullen met andere zorg. Als ze daarmee de wachtlijsten wegwerken, prima. Maar als die ook weg zijn, vullen ze de bedden nog steeds op. Dan zitten we met verdubbelde kosten, een heleboel zorg die niet nodig is en ziekenhuizen die antisnurkpoli’s openen. We verzinnen van alles in dit land.’
‘De productieprikkel in ons stelsel doet meer kwaad dan goed. Als je gaat betalen voor verrichtingen, dan is het niet gek dat je verrichtingen gaat zien. Dat is ook logisch, want zo hebben we het georganiseerd. Die productieprikkel moeten we onder handen nemen.
‘We moeten toe naar passende zorg. Dat betekent dat zorg moet bijdragen aan het functioneren van de patiënt, zo veel mogelijk thuis moet plaatsvinden en gericht moet zijn op gezondheid, niet op ziekte.
‘Dat leidt tot ingewikkelde maatschappelijke vraagstukken: moet je een kwetsbare oudere met een heupfractuur nog opereren? Waarom sturen we nog altijd ouderen die palliatieve zorg krijgen naar de spoedeisende hulp? Mensen verwachten dat we alles blijven doen wat we doen. Maar dat kán niet meer. De mensen zijn er niet meer. En het draagt niet bij aan betere zorg.
‘Die ontwikkeling vergt van de zorg een enorme transitie, nog veel groter dan de invoering van het huidige zorgstelsel in 2006. Het is de discussie over de kinderhartchirurgie, maar dan keer duizend.’ (Academische ziekenhuizen ruziën al dertig jaar over de vraag in welke ziekenhuizen de operaties van kinderen met aangeboren hartafwijkingen moeten plaatsvinden, red.)
Kaljouw pakt haar iPad erbij en laat twee taartdiagrammen zien. Op het eerste is het aandeel van preventie en zorg thuis beperkt, de grootste stukken taart zijn voor de laagcomplexe en hoogcomplexe zorg. Op het tweede zijn de stukken preventie en zorg thuis verdubbeld, en zijn de aandelen laag- en hoogcomplexe zorg gehalveerd.
‘Er kunnen misschien best wat ziekenhuizen weg, maar ze moeten in elk geval veranderen van portfolio en identiteit. Als je serieus zegt: als de thuiszorg moet verdubbelen, dan moeten het geld en de mensen daarvoor komen uit de ziekenhuizen.’
‘Inderdaad ligt voor alle zorgmedewerkers de optie op tafel om omgeschoold te worden. Er moet worden geschoven met personeel. Alle jonge medisch specialisten die nu in opleiding zijn, zijn zich zeer bewust van het belang van preventie. Die groep wordt steeds groter. Dus ja, die willen zeker óók in de wijk werken, naast hun werk in het ziekenhuis.’
‘We doen heel veel wat niet nodig is, ook in de hoogcomplexe zorg. Nog steeds doen we alles wat kan. We hebben een ongebreideld aanbod en dus hebben we ook een ongebreidelde vraag. Dat is gewoon een economische wet. Die taartdiagrammen zijn niet zomaar verzonnen, die zijn gebaseerd op keiharde data.
‘Heel gevoelig punt: ingewikkelde oncologische behandelingen. Dragen die wel bij aan de kwaliteit van leven, aan het functioneren van de patiënt?
‘Nog gevoeliger: de kinderhartchirurgie. Dat is een discussie die ik ook liever niet voer, want hoe moet je er een zinnig antwoord op geven? Toch moeten we de vraag stellen: als bij een ongeboren kind zeer ernstige afwijkingen te zien zijn, draagt een operatie dan bij aan het functioneren van dat kind, aan de kwaliteit van leven voor het kind? Als een operatie dat doet, moet je ’m doen. Als de operatie dat niet doet, moet je de vraag stellen: moeten we ’m wel doen? We hebben niet meer de luxe alles te doen wat kan.’
‘Het zou best kunnen dat dit gaat gebeuren. Wat ik zeker weet: als we serieus werk gaan maken van passende zorg, dan wordt het aanbod minder. Zodat als je echt zorg nodig hebt, je erop kunt blijven vertrouwen dat je die zorg krijgt. Dat vraagt om harde keuzen.
‘Dus als je zelf iets kunt doen, moet je het zelf doen. Kan iemand uit je netwerk het doen, dan moet die het doen. Voor steunkousen aantrekken komt straks niemand meer.
‘Mensen zullen beter moeten leren leven met ongemak, weerbaarder moeten worden als het even niet meezit. Je kunt over tien jaar echt niet meer voor alles naar de huisarts of de psycholoog. Die tijd is voorbij in de zorg.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden