Alle affaires lijken op elkaar, ieder schandaal is schandalig op zijn eigen manier. De toeslagenaffaire of het gaswinningsschandaal in Groningen zijn veroorzaakt door een overheid die vooral bureaucratisch opereerde en geen bondgenoot was van mensen. Een instrumentele manier van denken, waarbij sociale waarden als menselijke waardigheid en solidariteit uit het oog werden verloren.
De schandalen zijn verschillend, maar de oplossingen haperen op een vergelijkbare wijze. Het immorele optreden wordt bedekt met sjiek klinkende woorden als ‘ereschuld’ – en vervolgens komt het herstel voor de slachtoffers niet van de grond en verzandt dit in een bureaucratisch denken. Beide affaires leiden tot wantrouwen. Deze mensen weten: voor de overheid ben ik vooral een lastpost en een kostenpost.
Over de auteurs
Stine Jensen is hoogleraar publieksfilosofie. Ronald van Raak is hoogleraar Erasmiaanse waarden, beiden aan de Erasmus Universiteit. Op 26 april organiseren zij het debat Wat ons Bindt, in Arminius in Rotterdam. Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Een ander type affaire gaat over grensoverschrijdend gedrag: The Voice, DWDD en NOS Sport – we rollen van schandaal naar schandaal. Deze affaires zijn opnieuw verschillend, maar toch horen we ook hier steeds instrumentele argumenten. Het maken van programma’s zou ‘topsport’ zijn, op een redactie waar mensen onder ‘grote druk’ staan, voor waardering en kijkcijfers.
Zo lang dit rendementsdenken de boventoon voert, zal het louter vervangen van de huidige poppetjes door nieuwer, diverser of jeugdiger mensen (meer vrouwen, meer kleuren en meer jongeren) niet genoeg zijn voor een andere cultuur. Het introduceren van instrumenten, zoals vertrouwenspersonen, of het protocolleren van goed en fout gedrag, zal evenmin voldoende zijn.
Want het ongemak laat zich niet zomaar weg reguleren. Als we slechts geprotocolleerde oplossingen introduceren, besteden we de discussie uit aan een loket. Voor een echte cultuurverandering is niet alleen nodig dat een presentator zich realiseert dat het niet kan om een werknemer in bad uit te nodigen, maar ook dat zij tegen hem durft te zeggen: ‘Doe even normaal, waar denk jij dat je mee bezig bent?’, zonder dat zij hoeft te vrezen voor de gevolgen en in het vertrouwen dat een klacht serieus zal worden genomen.
In bedrijven en organisaties worden discussies over gedeelde waarden steeds meer gevoerd. Vaak leiden ook deze debatten tot een instrumentele oplossing: van interne gedragscodes tot externe mission statements. Waarden zijn echter meer dan marketing: we zien het belang van gedeelde waarden vooral op de momenten dat het schuurt. Als er ongemak ontstaat in discussies en er geen eenvoudige oplossingen voor handen zijn.
Ook in de filosofie is een omslag gaande in het denken over waarden. De Duitse filosoof Markus Gabriel laat zien dat het taboe op discussie over waarden heeft geleid tot bureaucratisch rendementsdenken. De Britse filosoof Roman Krznaric meent dat het schort aan een tekort aan empathisch denkvermogen, het je verplaatsen in de situatie van de ander. Wij voegen hier aan toe, dat als we niet meer kunnen spreken over onze gedeelde waarden, we ook niet weten wanneer en waarom grenzen worden overschreden.
Nederlanders maken zich zorgen over de polarisatie, toont recent opinieonderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Tegelijk blijkt volgens deze Burgerperspectieven van het SCP dat over veel onderwerpen meer overeenstemming is tussen mensen dan zij dachten. Toch een hoopvol gegeven, dat laat zien dat we elkaar heus niet hoeven te cancelen, maar de inhoudelijke confrontatie gerust kunnen aangaan.
Gebrek aan gedeelde waarden maakt mensen weerloos, is onze reactie op het motto van de Maand van de Filosofie (‘Weerloos en waardevol’). Als niet duidelijk is wat ons bindt, staan we als individuen juist machteloos, zo laten de schandalen zien waarmee we worden geconfronteerd. Het voelen van ongemak is niet erg, maar kan het begin zijn van een oplossing. Praten over de waarden die we met elkaar delen voorkomt dat we struikelend van schande naar schande blijven gaan.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden