Dit jaar vieren de Turken de honderdste verjaardag van de Republiek Turkije. gesticht door Mustafa Kemal, de nationale held met de eervolle bijnaam Atatürk, Vader van de Turken, omdat hij met het uitroepen van de republiek de Turken hun eigenwaarde teruggaf. Zonder Atatürk geen modern Turkije, is vaak de gedachte. Maar op zijn vriendelijkst gesproken werd diens Turkije een ‘geleide democratie’.
En ook anno nu kan van Turkije de vraag worden gesteld of het wel een echte democratie is. Zo verscheen recent het gezaghebbende rapport Freedom in the World, waarin onderzoeksbureau Freedom House het land in dezelfde categorie schaart als Rusland, China en Iran.
Zie daar het decor voor de Turkse parlements- én presidentsverkiezing op 14 mei. President Recep Tayyip Erdogan (69), twintig jaar aan de macht, wil het eeuwfeest van de Turkse republiek aangrijpen om onder meer een nieuwe grondwet te schrijven. De zes grootste oppositiepartijen, verenigd achter de 74-jarige Kemal Kiliçdaroglu, willen juist het politieke systeem in Turkije ‘resetten’ en een einde maken aan Erdogans ‘autoritarisme’
Daarom de vraag aan het kersverse Turkije-panel van de Volkskrant: hoe bepalend worden deze verkiezingen voor de Turkse democratie?
‘Het worden historische verkiezingen. Werkelijk iedereen die ik ken in Turkije is ermee bezig. De Turkse kiezer zal zich uitspreken over belangrijke zaken als de opvang van vluchtelingen in het land en het buitenlandbeleid. Maar vooral ook wordt het een stem vóór of tegen het steeds autocratischer beleid van president Erdogan.
‘Het progressieve deel van de samenleving ziet de achteruitgang van de democratie in het land al jaren met lede ogen aan. De concrete gevolgen zijn steeds vaker voelbaar voor iedereen in Turkije. Neem de aanhoudende hyperinflatie. In opdracht van Erdogan voert de Turkse centrale bank een onorthodox monetair beleid, waarin het bewust laag houden van de rentestand resulteerde in zeer hoge inflatiecijfers. Of denk aan de trage reactie van hulporganisaties, nadat Turkije begin februari werd getroffen door twee zware aardbevingen. Ook al weet iedere organisatie in het land wat haar taak is tijdens zo’n ramp, eerst moet men wachten op groen licht uit Ankara. Dat duurde lang, en heeft vermoedelijk geresulteerd in meer slachtoffers.
‘De grote vraag is of met name Erdogans AKP-stemmers – van oudsher een trouwe achterban – om dit soort voelbare gevolgen hem deze verkiezingen de rug toekeren.’
‘Het gaat bij de Turkse presidentsverkiezingen slechts om één ding: ben je voor of tegen Erdogan. Zijn persoon, zijn politieke opvattingen en zijn autoritaire presidentiële systeem. Na twintig jaar Erdogan hebben leden van het Turkse parlement bijna niks meer te zeggen, zijn de meeste rechters niet meer onafhankelijk en zijn nagenoeg alle landelijke kranten en tv-kanalen direct of indirect in handen van Erdogan en zijn aanhangers. Dat betekent ook dat de komende verkiezingen niet vrij en eerlijk zullen zijn.
‘En toch, toch geloven de meeste Turken, ook Erdogans critici, hartstochtelijk in de potentie van verkiezingen en de mogelijkheid dingen te veranderen via de stembus. In 2019 lukte het een verenigde oppositie met een uitgekiende campagne de burgemeestersverkiezingen in Istanbul en Ankara te winnen. De hoop is nu dat dit, ondanks alle democratische gebreken, ook landelijk kan gebeuren.’
‘Als het de zes oppositiepartijen rond Kiliçdaroğlu, maar ook de Koerdische kiezers, niet lukt om Erdogan te verslaan zal dit grote gevolgen hebben voor de rechtsstaat en de vrijheid van meningsuiting. Artiesten zullen nog meer op hun woorden moeten passen, zoals Sezen Aksu, Turkije’s bekendste zangeres, die in 2022 Adam en Eva dom noemde, hiermee zich de woede van de religieuze gemeenschap op de hals haalde en voor het gerecht werd gedaagd.
‘Erdogan zal er alles aan doen om een nederlaag te voorkomen. Hij manipuleert de kieswet door zich voor de derde keer als president verkiesbaar te stellen. Tweemaal is maximaal toegestaan, maar de oppositie staat machteloos. Hij heeft zijn rivaal Ekrem Imamoğlu, de burgemeester van Istanbul, wegens smaad laten veroordelen (het hoger beroep loopt nog), waardoor die geen presidentskandidaat voor de oppositie kon zijn. Bovendien frustreert Erdogans regime de Koerdische HDP (Democratische Partij van de volkeren) door tientallen gekozen burgemeesters in Oost-Anatolië te laten oppakken en te vervangen door regimeaanhangers, door partijleiders gevangen te zetten en door te pogen de partij via een rechtszaak - waarvan de uitspraak in april wordt verwacht - te sluiten.’
‘Het jubileum markeert een tweesprong die ofwel onder Erdoğan naar nog meer van hetzelfde leidt, ofwel onder Kiliçdaroğlu naar een democratische herbronning. In het geval van een verkiezingsoverwinning van Erdogans AKP glijdt Turkije verder af naar het autoritarisme. Mocht Kiliçdaroglu het halen, dan zal hij als een Turkse Sisyphus het rotsblok van de democratie weer naar boven moeten rollen. Er zouden hem daarbij twee grote uitdagingen wachten: de ontgoochelde aanhang van Erdogan bedaren én de democratische instellingen weer nieuw leven inblazen.
‘Als de ooit door Atatürk opgerichte CHP (de centrumlinkse partij van Kiliçdaroglu) de verkiezingen wint, treedt ze na decennia oppositie misschien minder star op dan de stichter van de Turkse republiek.’
‘De honderdjarige Turkse Republiek is nooit een echte democratie geworden. Na de repressieve eenpartijstaat van Mustafa Kemal Atatürk en zijn opvolger İsmet Inönü tot 1950, bleef het kemalistische leger decennialang de contouren van de politiek bepalen. Gelovige moslims en Koerden werden onderdrukt en achtergesteld, tot Erdogans AKP in 2002 de verkiezingen won. Dat was destijds een verademing.
‘Als kandidaat-lidstaat van de Europese Unie voerde Turkije vele democratische hervormingen door, van de afschaffing van de doodstraf tot meer Koerdische rechten. Maar de Turkse politiek bleef een brutale machtsstrijd. Kemalistische officieren en hoge rechters probeerden tot 2008 de AKP af te zetten. Om hen te counteren ging Erdogan in zee met de islamistische Gülenbeweging, die duizenden nieuwe rechters, politieagenten en militairen leverde. In 2015 liep de wapenstilstand met de Koerdische PKK op de klippen, wat opnieuw duizenden mensenlevens zou kosten.
‘Vervolgens lag een breuk tussen Erdogan en de Gülenisten aan de basis van de bloedige couppoging van 2016. Die effende het pad voor Erdogans alliantie met de Grijze Wolven (MHP) en zijn autocratische presidentieel systeem. Het oppositieblok onder aanvoering van Kiliçdaroglu belooft een betere democratie. Maar ook daarvoor geldt: eerst zien en dan geloven.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden