N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Oekraïne Oekraïense rechters werken aan hervormingen van de corrupte rechtsstaat, vanuit Polen. „In deze periode van pijn en bloed ontstaat een nieuw Oekraïne.”
De Oekraïense raadsheer Ivan Mishchenko (41) loopt op de parkeerplaats van het Sofitel-hotel in Warschau om zijn vijftien jaar oude zwarte Toyota Prado heen en klopt even liefdevol op achterkant van de terreinwagen. „Kijk, hier en hier en daar aan de zijkant”, zegt Mishchenko, terwijl hij met zijn duim over een bultig plekje van een paar centimeter wrijft. Kogelgaten, die weer keurig zijn dichtgesmeerd en geverfd. „Zie je bijna niks meer van toch?”
Het afgelopen jaar trokken zijn terreinwagen en hij intensief op.
Tot februari vorig jaar was Mishchenko nog gewoon raadsheer bij de Hoge Raad, in Kyiv. En nu is hij ook luitenant van een infanterie-eenheid. Nadat de Russen vorig jaar Oekraïne binnenvielen en een oorlog begonnen, meldde Mishchenko zich aan om zijn geboortestad te verdedigen. Hij volgde een paar dagen basistraining, kreeg daarna een militair uniform en een geweer – een AK47, met 7.62 kaliber – en ging op pad met andere vrijwilligers, én zijn auto. Ze reden door Kyiv op zoek naar Russische infiltranten.
Met een groepje ging hij op pad met een drone die ze boven Russische stellingen aan het front hingen. Ze gaven de coördinaten door, waarna de Russen met artillerie gebombardeerd werden. Een keer ging dat bijna mis. Terwijl ze vanuit een leegstaand huis de drone heen en weer lieten vliegen, werden ze ontdekt. De Russen beschoten het huis. Dat vloog in de fik, Mishchenko en zijn mannen wisten aan de achterkant door een raam te ontsnappen. Ze renden gebukt over straat, terwijl de Russen schoten. Shit, dacht hij ineens, mijn autosleutels. Hij bedacht zich geen moment, rende terug, wurmde zich opnieuw door het raam. De sleutelbos lag ergens in een hoek op de grond. „Ik had die sleutels nodig. We waren met mijn auto naar het front gereden”, vertelt Mishchenko. „Zonder kwamen we niet meer weg.”
Door deze avonturen is hij behoorlijk aan de terreinwagen gehecht. Begin januari reed hij hem van Kyiv naar Warschau. Daar werkt hij nu, een maand later, met een clubje juristen in twee kleine zaaltjes van het Sofitel aan de hervorming van de rechterlijke macht van Oekraïne. Het clubje is door de Oekraïense council of judges, een soort parlement van rechters, geselecteerd en aangewezen voor deze taak.
Mishchenko is sinds december 2020 voorzitter van de commissie die 32 kandidaten selecteert. Uiteindelijk vormen hiervan acht rechters en acht juristen de High Qualification Commission of Judges. Zij zullen nieuwe rechters in het land moeten benoemen. Naast voorzitter Mishchenko bestaat de commissie uit nog twee Oekraïense rechters Yevhen Miezientsev en Serhi Verlanov, twee gepensioneerde hoge rechters uit Canada en de Verenigde Staten, en uit de Nederlandse advocaat Robert Hein Broekhuijsen, bekend als officier van justitie uit de vastgoedfraude.
Alle sollicitatiegesprekken zijn via een livestream met simultaan-vertaling voor ieder- een op YouTube te volgen en terug te kijken.
Sinds 2014 werd er al ruim 17 miljard euro aan subsidies en leningen vanuit de EU overgemaakt voor de hervorming van Oekraïne.
Dat gaat om een breed pakket. Denk aan: steun om corruptie en witwassen te bestrijden, geld voor economische hervorming en stimulering, hervorming van grondwet en kiesstelsel, en energieprojecten.
De afgelopen jaren vervolgde een speciale anticorruptie-rechtbank van het land al meer dan vijftig rechters.
Het is cruciaal werk dat deze selectiecommissie moet verrichten. Het land kampt al tientallen jaren met veel corruptie. En uit onderzoek van de Amerikaanse organisatie USAID in 2021 bleek dat slechts één op de tien ondervraagden vertrouwen had in de rechterlijke macht van het land. Zonder hervorming van de economie en een drastische opschoning van de rechterlijke macht is toetreding tot de EU onmogelijk. Dus werkt deze commissie, terwijl hun land nog elke dag door de Russen wordt aangevallen, op ruim achthonderd kilometer van Kyiv aan de toekomst van Oekraïne.
De selectiecommissie in Warschau wordt ondersteund door een staf van jonge Oekraïense juristen en twee tolken. De meesten wonen nog in Oekraïne en reizen heen en weer voor de weken dat ze in Warschau moeten zijn. Zoals de 31-jarige jurist Artur Karvatskyi. Hij controleert onder meer de gegevens die de kandidaten hebben aangeleverd. De mannen van de selectiecommissie hebben van de regering een ontheffing gekregen om het land te verlaten. In principe mogen mannen tussen de achttien en zestig jaar niet weg, omdat ze beschikbaar moeten zijn voor het leger.
Het is een ingewikkelde spagaat waarin de Oekraïense leden van deze commissie soms zitten. Want waarom zou je aan de buitenwereld tonen hoe diep corruptie op sommige plekken in het systeem zit en deel uitmaakt van een cultuur, terwijl je land letterlijk onder vuur ligt? Waarom je vaderland publiekelijk pijnigen als veel buitenstaanders toch al menen dat het tot op het bot corrupt is?
Toch is dit het moment om radicaal in te grijpen en met het verleden te breken, zegt de 47-jarige rechter en commissielid Yevhen Miezientsev. „Door de oorlog valt alles wat niet belangrijk is weg. We kunnen nu werken aan de toekomst, voor onze kinderen.”
Miezientsev is een opvallende verschijning. De in Donetsk geboren rechter – het gebied dat vorig jaar door Rusland werd geannexeerd – heeft de zijkanten van zijn hoofd kaalgeschoren en het haar boven op zijn schedel strak, plat naar achteren gekamd. Hij is een groot liefhebber van wapens – „heb thuis onder meer een Steyr AUG en een Remington 700” – en is onder zijn keurige pak bedekt met tatoeages. Figuren uit de Noordse mythologie, vertelt hij. „Ooit heersten de Scandinaviërs over het gebied waar Oekraïne ligt. Dat fascineerde me.” Zijn haardracht heeft hij van zijn opa gekopieerd. „Mijn opa was militair. Hij bracht me kennis en liefde voor wapens bij en hij droeg zijn haar ook zo. Dit is mijn eerbetoon.”
Wat hij van zijn opa heeft geleerd, hielp hem toen hij zich vorig jaar aansloot bij de territoriale verdedigingstroepen, vrijwilligers die hielpen Kyiv te beschermen. En dus staat Miezientsev op de daken van de stad om raketten en drones uit de lucht te schieten, als hij niet als rechter werkt.
Yevhen Miezientsev sloot zich aan bij de territoriale verdedigingstroepen in Kyiv. Hij staat, naast zijn werk als rechter (rechts), een of twee dagen per week of het dak om te helpen bij de luchtafweer (links).
Als hij in Kyiv is, is hij nauwelijks bang, zegt Miezientsev. „Het leven gaat door. De winkels en restaurants zijn open. Mensen proberen naar hun werk te gaan.” Aan het luchtalarm is bijna iedereen gewend, dat gaat nou eenmaal met regelmaat af. De een gaat nog naar de schuilkelders, anderen niet. Maar nu kijkt hij elke ochtend op zijn telefoon om te zien hoe het achthonderd kilometer verderop gaat. En checkt hij, net als alle anderen hier in Warschau, de Telegramgroepen om te kijken of en waar er raketaanvallen zijn.
Zodra Miezientsev weer terug in Kyiv is, staat hij weer een of twee dagen per week op het dak, naast zijn werk als rechter. Maar tot die tijd concentreert hij zich op het „belangrijkste werk” uit zijn juridische carrière. „We hebben stappen gezet tegen corruptie, maar nu kunnen we echt het systeem aanpakken.”
Oekraïne heeft ook een tekort van bijna tweeduizend rechters. Een tekort dat de komende jaren alleen maar groter gaat worden, doordat rechters met pensioen gaan én de huidige leden van de rechterlijke macht moeten aantonen dat ze ‘schoon’ zijn. Voorheen benoemden rechters elkaar, wat corruptie en vriendjespolitiek in de hand werkte. Maar vanwege de hervormingen zijn er sinds 2019 geen nieuwe rechters meer aangenomen. Momenteel telt het land nog ongeveer vijfduizend rechters.
Met verschillende maatregelen werd de afgelopen jaren geprobeerd corruptie onder rechters tegen te gaan. Zo werden de salarissen fors verhoogd met het idee dat als rechters meer verdienen, ze minder gevoelig zijn voor smeergeld. Daarnaast moeten rechters sinds 2010 al hun bezittingen opgeven in een register dat voor iedereen toegankelijk is. Huizen, appartementen, stukken grond, spaargeld en cash, auto’s, boten en de waarde van alles; alles staat er in. Tenminste, dat is het idee. Vrijwillig is het niet; het achterhouden van informatie geldt als een strafbaar feit.
Yevhen Miezientsev, vrijwilliger bij de territoriale verdedigingstroepen en rechter.
Dit register geeft de selectiecommissie een belangrijk handvat voor het ondervragen van de kandidaten. Laat een rechter van een kleine stad maar eens uitleggen hoe hij aan meerdere appartementen en stukken grond komt. Opvallend vaak, zo komt naar voren uit interviews met kandidaten, blijken er gulle schoonmoeders rond te lopen. „Daar zijn we wel wat kritisch op”, zegt de Nederlandse advocaat Broekhuijsen met een grijns.
Volgens Miezientsev is er de afgelopen jaren al veel veranderd. Het is niet meer prestigieus voor een rechter om te pronken met een grote auto, een peperduur pak of een prijzig horloge om de pols, zegt hij. „En het wordt maatschappelijk ook niet meer geaccepteerd.”
Dat betekent dat Oekraïners anders zijn gaan denken, zegt hij. „Er was altijd tolerantie voor corruptie. Als je iets nodig had, of iemand moest iets voor je doen, dan regelde je dat met gel Source: NRC