N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Interview | Maryna Er Gorbach, regisseur „‘Klondike’ gaat over de oorlog in Oekraïne die al in 2014 begon”, vertelt regisseur Maryna Er Gorbach. Ook het jaar waarin de MH17 werd neergeschoten, wat de film voor Nederland extra interessant maakt.
Het is een ongeluksdag voor het Oekraïense echtpaar Irka en Tolik dat binnenkort hun eerste kind verwacht, die 17de juli 2014. Ze wonen in Oost-Oekraïne op de grens met Rusland, precies in dat gebied waar na de Russische annexatie van de Krim voorjaar 2014 een gewapend conflict ontstond tussen pro-Russische separatisten en de Oekraïense krijgsmacht. Eerst slaat een verdwaalde Russische mortier een muur uit hun huis. Dan valt er een lijk uit de lucht. Het is een van de 298 inzittenden die bij de aanslag op de MH17 om het leven kwamen.
Klondike van de Oekraïense filmmaker Maryna Er Gorbach (1981) is nog geen half uur bezig of alle ingrediënten liggen op tafel. De spanningen tussen Irka en Tolik; haar nationalistische broer die haar echtgenoot verwijt te veel rond te hangen met zijn pro-Russische vriendjes. De dreiging van rondzwervende paramilitairen van wie het niet altijd even duidelijk is tot welke partij ze behoren of dat het avontuurlijke huurlingen zijn. En dan die crash die al snel een internationaal diplomatiek schandaal wordt.
Maar Klondike (de titel verwijst naar de Amerikaanse goldrush, en daarmee de jacht op het Oekraïense goud: olie, graan, grondstoffen) verweeft het politieke in een vorm van psychogeografie, een mentaal landschap dat ook het innerlijk van de hoofdpersonen representeert.
Er Gorbach: „Die stijl is heel belangrijk: wijde shots, dingen die aan de rand van het kader gebeuren, zaken waar je geen greep op krijgt. Oorlog is voor een groot deel desinformatie. Ik wilde die desoriëntatie zichtbaar maken. Misschien is dat hoe ik ernaar kijk, ook als vrouw, maar waarom zijn er maar zo weinig vrouwen die oorlogsfilms maken?”
Er Gorbach liet zich inspireren door The Ascent (1977) van Larisa Shepitko, de partner van Elem Klimov, die daarna beroemd werd met wat volgens de regisseur de meest brute oorlogsfilm allertijden is: Come and See (1985).
„Is oorlog een mannenzaak? Ik weet niet of mannen echt van oorlog houden, maar voor velen is het een beroep, en ik heb het idee dat sommigen er plezier aan beleven. Daarom wilde ik een oorlogsfilm vanuit een vrouwelijk perspectief maken.”
Ik sprak Er Gorbach afgelopen zomer op het filmfestival van Sarajevo, precies een half jaar nadat Rusland Oekraïne (weer) is binnengevallen. Er Gorbach: „De oorlog begon op 24 februari, een paar dagen na de Berlinale waar Klondike na z’n wereldpremière op Sundance z’n internationale première beleefde. En nu praten we er in Sarajevo over, dat zo lang het toneel was van een oorlog waar mensen, buren, familieleden elkaar, net als in Donetsk, beschoten. Het is toepasselijk, maar het is ook verschrikkelijk om hier over de film te praten en je bewust te worden van dat soort parallellen. Oorlogsfilms zijn geen vermaak, maar noodzaak.”
Er Gorbach woont met haar man en producent met wie ze haar eerste drie films co-regisseerde in Turkije. „Klondike is mijn eerste soloregie. Een film die is voortgekomen uit mijn machteloosheid over de oorlog. Niet alleen die in 2022 begon, maar ook die van 2014, en die eigenlijk nog steeds voortduurt.”
Ze koos voor een speelfilm omdat „de emotionele impact van nieuws vrij kort is.” Op werkelijkheid gebaseerde fictie heeft, hoopt ze, een langere adem. In ieder geval in haar eigen ervaring: „Ik herinner me nog dat ik hier op het filmfestival van Sarajevo de film Grbavica (2006) van Jasmila Zbanic zag, over de verkrachting van Bosnische vrouwen als oorlogshandeling tijdens de oorlog in ex-Joegoslavië en hoe lang dat doorwerkt, ook nu die oorlog is afgelopen, en daar moet ik nog steeds soms aan denken.
„Klondike is een film die is voortgekomen uit mijn eigen machteloosheid”, zegt Maryna Er Gorbach tot slot, „mijn angst, maar ook mijn hoop voor de jonge post-Sovjetgeneratie in Oekraïne. Ik woon zelf in Turkije met mijn man. Op een bepaalde manier was het maken van de film ook een daad van zelfbehoud: ik moest de wereld om aandacht vragen voor de oorlog in Oekraïne. Ik ben geen soldaat, maar filmmaker. De camera is mijn wapen.”
Anti-oorlogsfilm Klondike is zo onheilszwanger, het onderwerp zo belangrijk, dat je soms vergeet dat hij juist door z’n grootse, visuele manier van vertellen onder je huid kruipt. Echtpaar Irka en Tolik verwacht hun eerste kindje, ze hebben een wand van hun huis behangen met een levensgrote roze zonsondergang aan een tropisch strand, en even zou je kunnen denken dat dit een verhaal van hoop is. Iets romantisch, iets met nieuw leven.
Dan maakt een verdwaalde Russische mortier een einde aan die droom. Pro-Russische troepen en Oekraïense nationalisten dolen door het landschap dat zichtbaar wordt door het gat dat de bom in hun huis geslagen heeft. Even later valt er een lijk op de schuur. Het is 2014. Intercontinentaal vliegtuig MH17 is zojuist uit de lucht geschoten.
Voor een Nederlands publiek is de eerste soloregie van de Oekraïense regisseur Maryna Er Gorbach vooral surrealistisch; we vergeven haar dat het echtpaar dat hun dochter komt zoeken niet echt Nederlands spreekt. Daarvoor zijn de vervreemdende beelden van het violette landschap die we door de verscheurde exotische zonsondergang op de muur heen zien te sterk: een vliegtuigvleugel die door het landschap snijdt als een mes; zoekacties die overlopen in oorlogshandelingen; Tolik met zijn separatistische vrienden die tegenover Irka’s nationalistische broer komt te staan.
De film is wreed en onthutsend, omdat oorlog wreed en onthutsend is. Hij zit ook vol details, en is in die zin heel precies, al worden die details voor een internationaal publiek niet uitgelegd. Een ding is duidelijk, en steeds weer indrukwekkend in dit oude-verhaal-opnieuw-verteld: oorlogen zijn de doodgeboren kinderen van vorige oorlogen.
NieuwsbriefNRC Film
De beste filmstukken, interviews en recensies van de nieuwste films
U kunt ons via dit formulier informeren over taalfouten of feitelijke onjuistheden, dat stellen wij zeer op prijs. Berichten over andere zaken worden niet gelezen.
Source: NRC