N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Extinction Rebellion Tijdens trainingen bereiden actievoerders van Extinction Rebellion zich voor op arrestaties bij de klimaatacties van deze zaterdag. Ze vragen zich af: waar eindigt ‘ontregelen’ en begint geweld?
Jeannette Obers, een 69-jarige Brabantse, stak altijd al bij rode stoplichten gewoon over, zolang er niemand aankomt tenminste. Ze liep vroeger weleens mee in demonstraties, tegen de junta in Argentinië bijvoorbeeld. Maar ze is nog nooit opgepakt. „Daar gaat nu verandering in komen”, zegt ze.
De vraag van Petra Verdonk was: ben je weleens burgerlijk ongehoorzaam geweest? Het is een zondagochtend in februari, in een donkere loods op een industrieterrein aan de rand van Eindhoven. De universitair hoofddocent psychologie aan de Vrije Universiteit stelt de vraag aan zo’n vijftien mensen, onder wie een docent, een gepensioneerd verpleegkundige en twee studenten.
Ze zijn hier niet alleen omdat ze in Den Haag gaan demonstreren tegen subsidies aan fossiele bedrijven. Ze zijn hier omdat velen van hen zich deze zaterdag zullen laten arresteren. Om twaalf uur zullen ze snelweg A12 oplopen en net zolang op het asfalt gaan zitten tot de politie ze eraf trekt, in bussen stopt en ergens in Den Haag een paar uur vastzet. Ze zijn bij deze training om de fijne kneepjes van het actievoeren te leren, te horen welke rechten ze hebben en hoe Extinction Rebellion ze zal helpen.
Ontregeling is onderdeel van de strategie van de klimaatbeweging. Het is deze zaterdag de zesde keer dat demonstranten van Extinction Rebellion de oprit van de A12 blokkeren.
Met elke blokkade groeit het aantal deelnemers; van enkele tientallen vorige zomer naar honderden in januari. Deze zaterdag worden er zo’n tweeduizend demonstranten verwacht. Een groot deel van hen zal opgepakt worden – dat weten ze van tevoren. NRC volgde de beweging in aanloop naar haar grootste actie tot nu toe, en zag en hoorde hoe de groep de afgelopen weken met honderden mensen per week groeide.
Weinigen van hen zijn ooit eerder in aanraking geweest met de politie. Velen zijn bereid ver te gaan om de aanpak van de klimaatcrisis hoger op de politieke agenda te krijgen. Maar hoever?
Gearresteerd worden voelt voor veel activisten eerst spannend, maar wordt gaandeweg normaal. Foto Simon Lenskens
Petra Verdonk zag zichzelf altijd als een brave burger. Ze had begin jaren tachtig gedemonstreerd tegen de plaatsing van Amerikaanse kernwapens en later was ze lid geworden van GroenLinks – maar ze vertrouwde de overheid en volgde de wet.
Tot ze in het najaar van 2019 een krantenbericht las over een rapport van het IPCC, het VN-panel dat al decennia onderzoek doet naar klimaatverandering. Ze kreeg wat ze soms een „ecologische openbaring” noemt: „Van het ene op het andere moment werd ik enorm getroffen door de klimaatcrisis.” Nog datzelfde weekend ruilden zij en haar man Ronald hun twee BMW’s in voor een elektrische auto.
Ze ging googelen, zag iets over Extinction Rebellion en sloot zich aan. Twee jaar later werd ze voor het eerst gearresteerd, toen ze het kantoor van het ABP in Heerlen bezette, ze eiste dat het pensioenfonds haar investeringen in de fossiele industrie introk. En daarna nog eens, en nog eens, en nog eens, en nog eens. Als ze de elfde geen lezing moest geven, dan zou ze vast voor de zesde keer in de cel belanden.
Daarom geeft zij de Eindhovense actietraining. Extinction Rebellion raadt het volgen van zo’n cursus aan iedereen aan die wil meedoen met de grote blokkade van 11 maart, of die van 25 maart op Eindhoven Airport. Verdonk vertelt hoe een demonstratie verloopt, wat er gebeurt als je gearresteerd wordt, welke rechten je hebt. En dat andere ‘rebellen’ je na afloop altijd met koffie, thee en koekjes onthalen.
De overheid heeft het sociale contract verbroken
Petra Verdonk universitair hoofddocent psychologie aan de Vrije Universiteit
Ze toont foto’s van Rosa Parks, Gandhi en Martin Luther King. Daar, zegt ze, „zijn wij schatplichtig aan. Hoewel een paar uur in de cel zitten natuurlijk onvergelijkbaar is met wat zij deden.” Het gaat erom dat zij geweldloos wetten overtraden die zij onrechtvaardig vonden. Zulke ‘burgerlijke ongehoorzaamheid’ is de basis van Extinction Rebellion, legt ze uit: wetten breken om vanuit „een morele verantwoordelijkheid overheidsbeleid te beïnvloeden”.
Liever zou ze de wet niet overtreden, zegt ze. Het gaat tegen haar opvoeding in. En als het kabinet zou beslissen om subsidies aan fossiele bedrijven stop te zetten, „dan hebben we 11 maart een vrije dag”. Maar de overheid heeft het sociale contract gebroken, vertelt ze de zaal. „De burger wordt niet meer beschermd door de staat, terwijl dat wel nodig is.” De klimaatcrisis bedreigt het leven van vele soorten, waaronder de mens. Dat overheden daar onvoldoende tegen doen, zoals blijkt uit onder meer rapporten van het IPCC en de nog steeds te hoge uitstoot van CO2, rechtvaardigt burgerlijk verzet, is het idee.
Op het scherm verschijnt een citaat van de Engelse filosoof John Locke: „Mensen hebben het recht, zo niet de plicht, om een revolutie na te streven wanneer een regering erin faalt om het welzijn en leven van haar burgers te beschermen.” Geweldloos, dat wel, benadrukt Verdonk. In de zaal wordt instemmend geknikt.
Maar wat is geweld? De training verplaatst zich naar buiten, de demonstranten in spe moeten zich in een rij opstellen. Naast Jeannette Obers staat de 61-jarige Victor, hij werkt in het onderwijs. Als Verdonk de vraag stelt of het intrappen van een hek geweld is, stapt hij naar voren: ja, dat is het. Sommigen stappen naar achter: zij vinden van niet.
Er ontstaat een discussie. Is de schade die privéjets met hun uitstoot berokkenen aan het klimaat geweld? En zo ja, is het dan niet gerechtvaardigd om een hek open te trappen zodat de parkeerplaats van die vliegtuigen geblokkeerd kan worden, zoals vorig jaar gebeurde op Schiphol? Een Limburgse activist, die zegt onder meer opgepakt te zijn bij demonstraties tegen de kap van het Sterrenbos: „Kan je het voor jezelf rechtbreien? Is het geweld wat er aan de andere kant van dat hek gebeurt? Dan vind ik het rechtvaardig om zo’n hek te vernielen.”
Ronald van Marlen, de partner van Verdonk: „Is vernieling altijd geweld?” Obers schudt: „Het hek is snel weer gemaakt.” Uiteindelijk, zegt Verdonk, bepaalt de rechter of iets geweld is of niet. Demonstranten moeten vóóraf met elkaar afspreken welke grenzen ze trekken, vertelt ze. Dat heet de ‘actieconsensus’. Victor twijfelt: „Ik heb er moeite mee dat een andere groep een andere keuze over geweld kan maken. Wil ik dan wel bij Extinction Rebellion horen?” Veel anderen knikken. „Bij hard geweld ben ik weg”, zegt Obers.
Verdonk verwijst naar de besmeuringen van schilderijen van onder meer Vermeer en Van Gogh eind vorig jaar. „Dat leidde tot heel veel discussie en heel veel aandacht. Ineens zaten we bij alle talkshows. Het was een enorm vliegwiel.”
Er moeten helaas mensen gearresteerd worden voordat je op het nieuws komt
Hannah Prins student strafrecht
Je kan het oneens zijn met die methode, zegt Hannah Prins een paar weken later. De student strafrecht is één van de landelijke gezichten van Extinction Rebellion, ze schuift regelmatig aan bij talkshows. „Maar je kan niet ontkennen dat het werkt. Hoeveel klimaatmarsen kan je je nog herinneren? Er moeten helaas mensen gearresteerd worden voordat je op het nieuws komt.”
Niet dat Extinction Rebellion gewelddadig moet worden, zegt ze, júíst niet: geweldloosheid hoort bij de kernprincipes van de beweging. Geweld, dat is „Shell dat betrokken is bij de moord op Nigeriaanse activisten”. Geweld is ook „dat je een 51 procent hogere kans op longkanker hebt als je naast Tata Steel woont”. Of dat er „jaarlijks twintigduizend mensen vroegtijdig sterven door luchtvervuiling”.
We moeten, zegt Prins, „ontregelend zijn. Ja, dat is heel irritant. Blóédirritant. Maar vóórdat er soep werd gegooid belden talkshows altijd af.”
Prins (25) is onderdeel van het landelijke juridische team van Extinction Rebellion. Zij weten zaterdag precies welke demonstranten ‘arresteerbaar’ zijn en wie in de politiecel welke medicijnen nodig heeft. Ná demonstraties bieden ze juridische bijstand, op dit moment in bijna twintig rechtszaken. Tijdens sommige demonstraties, zoals zaterdag, is Prins contactpersoon voor de politie. Veel vaker werd ze als demonstrant gearresteerd, vijftien keer inmiddels.
6
blokkades van de A12 door XR, inclusief deze zaterdag
2.000
demonstranten worden deze zaterdag verwacht
768
arrestaties deed de politie bij de vorige blokkade eind januari
„Ik neem het als student strafrecht echt niet licht op om de cel in te gaan”, zegt ze. „Maar dit is het juiste om te doen. Binnen tien tot twintig jaar gaan door de klimaatcrisis hele samenlevingen ook hier compleet instorten. De wereld die eraan komt is gewoon… Ik kan bijna niet de woorden vinden voor hoe erg het gaat worden. Als het enige wat je nog kan je lichaam in de strijd gooien is, dan is dat het meer dan waard. Deze crisis is zó groot dat je uit je comfortzone moet stappen.”
Wat Prins zegt valt tijdens veel gesprekken met demonstranten op: wat is een arrestatie vergeleken met de „vernietig Source: NRC