N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Gabriel Zucman econoom
Dat multinationals en superrijken belasting ontwijken is geen „natuurwet” en moet veel harder worden bestreden, zegt de Frans-Amerikaanse hoogleraar Zucman. „Belastingen zijn het krachtigste middel om ongelijkheid aan te pakken.”
Het is 15 september 2008. In New York valt zakenbank Lehman Brothers om, de dominosteen die met zijn val de wereld in een megacrisis stort. In Parijs begint op dezelfde dag een jonge stagiair bij een beleggingsfirma. Gabriel Zucman heet hij, hij is 21 jaar oud.
Zucman is aangenomen om macro-economische adviezen te geven aan de traders, maar hij heeft geen idee hoe hij kan verklaren wat zich die dag voltrekt. En dat is niet het enige wat de jonge stagiair opvalt: ook de meest ervaren mensen om hem heen snappen vrijwel niets van de financiële crisis.
Op dat moment weet Zucman dat hij onderzoeker wil worden. Hij wil al die grote geldstromen ontsluiten die zelfs voor veel toegewijde bankiers ondoorgrondelijk zijn – en stuit zo op de wereld van belastingparadijzen. „Ik zag in de data hoe honderden miljarden dollars van en naar plekken als de Kaaimaneilanden, Bermuda en Singapore vloeiden”, vertelt hij in de lobby van zijn hotel in Rotterdam. „En ik dacht: dát is interessant!”
Zucman, nu 36, is inmiddels een spraakmakend econoom. Hij promoveerde bij ster-econoom Thomas Piketty, beschreef in de bestseller The Hidden Wealth of Nations (2015) hoe multinationals en superrijken hun geld wegsluizen naar belastingparadijzen en gaf zo een voorzet aan de internationale strijd voor een minimumbelasting voor multinationals. In 2021 besloten meer dan 130 landen een minimumtarief van 15 procent in te gaan voeren als winstbelasting voor multinationals.
Toen de Amerikaanse president Joe Biden laatst in een opinieartikel in The New York Times zwaarder belasten van de rijkste Amerikanen bepleitte, haalde hij de data van Zucman aan.
Deze week was de Frans-Amerikaanse econoom in Nederland, bij uitstek een land waarvoor hij nog wel wat lessen in petto heeft: het staat bekend als ‘doorsluisland’ naar belastingparadijzen. Zijn agenda puilt uit: direct na het interview snelt hij naar een gereedstaande taxi. Hij doet in twee dagen Rotterdam, Den Haag en Amsterdam aan, houdt lezingen bij het Centraal Planbureau en bij De Nederlandsche Bank, spreekt met staatssecretaris Marnix van Rij van Financiën en bezoekt de Kamercommissie Financiën.
Gabriel Zucman (Parijs, 1986) is hoogleraar economie aan de Paris School of Economics en aan de École normale supérieure in Parijs. Hij richtte in 2021 het onderzoeksinstituut EU Tax Observatory op. Zucman doceert ook aan de Universiteit van Berkeley (Californië) en leidt daar het Stone Center on Wealth and Income Inequality. Hij heeft de Franse en de Amerikaanse nationaliteit.
Zucman werkt met grote hoeveelheden data, die hij voor een breed publiek ontsluit. Zijn datavisualisaties zijn te vinden in de World Inequality Database (over ongelijkheid) en Missing Profits (over belastingontwijking). Zucmans boek The Hidden Wealth of Nations (2015) gaat over wegsluizen van vermogens en winsten naar belastingparadijzen. Een recenter boek, The Triumph of Injustice. How the Rich Dodge Taxes and How to Make Them Pay (2019) gaat over groeiende belastingongelijkheid in de Verenigde Staten.
Voor al die toehoorders heeft Zucman één boodschap: wacht niet langer, maak nu een einde aan die belastingontwijking en laat de allerrijksten en bedrijven eindelijk hun eerlijke deel betalen.
Waarom is dit zó belangrijk?
„Het valt heel lastig te accepteren dat de machtigste mensen en bedrijven in de wereld 15 procent belasting betalen – of veel minder – terwijl lage inkomens en middengroepen 30 of 40 procent betalen. Veel mensen begrijpen nu wel dat de huidige vorm van globalisering niet houdbaar is. Sinds de jaren tachtig is er een ‘race naar de bodem’: voortdurende verlagingen van de belastingen van economische spelers die het meest profiteren van de globalisering.
„Dat is het tegenovergestelde van wat ons werd voorgespiegeld in de jaren tachtig. Toen werd gezegd: vrijhandel en vrije internationale kapitaalstromen gaan economische winnaars en verliezers opleveren en dat is niet erg, want de grote winnaars kun je belasten om de verliezers te compenseren. Maar wat gebeurde er? De belastingtarieven voor multinationals zijn gekelderd. Hetzelfde geldt voor de tarieven voor de rijkste individuen.
„Dit is gevaarlijk. Dat dit tot grote politieke onvrede en groeiende weerstand kan leiden, hebben we de afgelopen tien jaar wel kunnen zien.”
Hoe groot is de rol van Nederland bij die belastingontwijking?
„Groot. Multinationals gebruiken Nederland nog altijd als doorsluisland, om geld over te hevelen naar belastingparadijzen. Dat is misschien iets wat jullie in Nederland onwenselijk vinden, maar het is nog veel slechter voor de rest van de wereld, die hierdoor ontzettend veel belastinginkomsten misloopt. In 2019 verdiende Nederland 6 miljard euro aan de winstbelasting die al die multinationals betaalden. Maar andere landen liepen daardoor liefst 30 miljard dollar [28 miljard euro] aan inkomsten mis.”
Toch zegt het huidige kabinet: er is door ons wel genoeg gedaan.
„Het is waar dat Nederland in de laatste twee, drie jaar echt vooruitgang heeft geboekt. Op royalty’s is een bronbelasting ingevoerd. Dat die ontbrak was een van de redenen dat Nederland tot zo’n populair doorsluisland kon uitgroeien. Ook andere fiscale constructies die zulk ontwijkend gedrag faciliteren zijn aangepakt, en Nederland steunt het plan van meer dan 130 landen om overal ter wereld minimaal 15 procent winstbelasting te heffen.
„Maar dat is niet de kern van de zaak. Een minimumtarief van 15 procent is echt te weinig, zeker omdat we weten dat het werkelijke tarief lager zal uitpakken. Door de manier waarop het tarief wordt geïmplementeerd, gaan ze misschien maar 8 procent van hun winst aan belasting betalen.”
Nederland incasseerde in 2019 zo’n 6 miljard euro winstbelasting van die multinationals, maar andere landen liepen daardoor 28 miljard euro mis
Zucman doelt op regels die multinationals met échte economische activiteiten in belastingparadijzen – een kantoor, een fabriek, lokaal personeel – korting op de winstbelasting geven. Hij ziet daarin een nieuwe route waarmee bedrijven hun winstbelasting kunnen gaan drukken. „Acht procent is beter dan nul, maar véél te weinig. Nederland zou het voortouw moeten nemen, met landen als Duitsland, Frankrijk en Spanje, om te zorgen dat multinationals zwaarder belast worden, bijvoorbeeld voor 25 procent.”
Nederland kan dat toch niet zomaar doen? Bedrijven trekken dan weg.
„Elk land kan dit in zijn eentje doen. Ik ben erg voor internationale akkoorden, maar het is vrijwel onmogelijk hier consensus over te bereiken. Sommige landen profiteren nu eenmaal van internationale belastingconcurrentie. Dus als je ambitieus wil zijn, moet je het goede voorbeeld geven. Alleen. Of beter: met een groepje landen. Dan zeg je: bij ons geldt een minimum van 25 procent. Elke multinational die hier winst maakt, en die door belastingontwijking minder belasting betaalt dan die 25 procent, moet bijbetalen.
„Nederland doet dit voor het deel van de winst van dat bedrijf dat in Nederland is gemaakt. En bijvoorbeeld Duitsland voor het Duitse deel van de winst. Andere landen zullen denken: er ligt geld voor het oprapen, dat willen wij ook wel! Dan krijg je geen race naar de bodem, maar een race naar de top, naar die 25 procent.
„Bedrijven zullen niet zomaar hun activiteiten staken in een land. Want dan hoeven ze weliswaar niet die belasting te betalen – maar dan lopen ze ook hun winst in dat land mis.”
Unilever en Shell verhuisden de afgelopen jaren wel hun hoofdkantoor naar Londen.
„Ook dat is een keuze. De Verenigde Staten hebben het bijvoorbeeld nagenoeg onmogelijk gemaakt voor bedrijven die in de VS zijn begonnen om van nationaliteit te veranderen, behalve als ze met een ander bedrijf fuseren. De regering-Obama heeft dat in 2016 aangescherpt en sindsdien is er geen enkel bedrijf vertrokken. Dus: je kunt bedrijven laten schuiven met hun hoofdkantoren, of je kunt dat reguleren.”
U hamert erop dat een hogere winstbelasting voor bedrijven ook van belang is om de allerrijksten aan te pakken. Hoe zit dat?
„Als de belasting voor bedrijven te laag is, doen de rijkste individuen zich voor als bedrijf om op die manier zo min mogelijk belasting te betalen. Ze laten hun salaris uitbetalen via een bv. De meeste mensen hebben die optie niet.”
U werkt in Parijs en in Californië. U komt daar, of op reis, vast wel eens ultrarijken tegen.
„Ja, soms. Sommigen van hen zijn erg voor hogere belastingen en meer gelijkheid, ze zien de gevaren van de groeiende concentratie van rijkdom. Maar zij vormen waarschijnlijk de uitzondering. De meeste rijken willen hun vermogens en bedrijven afschermen. Mensen willen soms die megamiljardairs de hand reiken, hen meekrijgen in de hervorming van het belastingsysteem. Maar het is niet aan die ultrarijken om het belastingbeleid te bepalen. Het is ook niet aan mij, of aan welk individueel persoon dan ook, maar h Source: NRC