N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Erfgoed De Groningse boerderij Hoog Hammen, bekend uit de tv-serie Hollands Hoop, is de inzet van een felle strijd. Het historisch interieur is vernield.
Op een mooie dag in 2012 wordt Dana Nechushtan verliefd. Halsoverkop. Vanuit de verte, rijdend over de smalle landweg, ziet ze haar al liggen. En als ze even later het zandweggetje opdraait, omringd door oude, hoge bomen, weet ze het zeker: deze voldoet aan al haar wensen. De vier hoge ramen in het voorhuis, als donkere ogen, starend over het Groningse platteland. De vijf raampjes erboven, fronsende wenkbrauwen. De deur in het midden, stammend uit 1875, een barse mond.
Dana Nechushtan wordt verliefd op een boerderij.
Als regisseur is Nechushtan op die dag in 2012 op zoek naar een locatie voor haar nieuwe serie, Hollands Hoop. Eerder heeft ze samen met scenarist Franky Ribbens de speelfilm Nachtrit gemaakt, nu willen ze er per se een op het platteland filmen. De succesvolle Amerikaanse serie Breaking Bad, over een bescheiden scheikundeleraar die verandert in een meedogenloze drugsproducent, is het voorbeeld. Maar dan in de Groningse klei.
Nechushtan rijdt al de halve dag rond, als ze net buiten het gehucht Overschild in Noordoost-Groningen de boerderij Hoog Hammen ziet opdoemen. Het erf is leeg, de boerderij oogt verlaten. Achter het voorhuis staan twee stallen, grotendeels aan het oog onttrokken.
In de gevel van de boerderij ontwaart Nechushtan een gedenksteen, „Drie eeuwen zijn dooreen geslacht/ van kind tot kind hier groot gebracht”, een tableau van een Groningse blaarkop, een zijdeur. Ze morrelt aan de knop. De deur geeft mee. Op de vloer erachter liggen een versleten blauwe loper en prachtige plavuizen. Op de muur bladderen handgeschilderde sjablonen – die stammen uit 1875, zal later blijken.
Naar de keuken, op de planken in de houten voorraadkasten zit gemeleerd plakplastic. Door naar de woonkamer, op het plafond prijkt een schildering van bladgoud, op de muren zit behang, bruine met grijsblauwe bloemen en strepen – de krant erachter dateert van 1923, ziet ze in het hoekje waar de bloemen en strepen langzaam loslaten.
Het ruikt er muf, naar zwarte vochtplekken, Dana hoeft niet eens goed te kijken om ze te zien. Het maakt haar niet uit. „Dit huis heeft een ziel, herbergt geheimen”, zegt ze. „Dat voelde ik direct.”
Dat gevoel past uitstekend bij de serie. Een psychiater uit de stad (gespeeld door de uit de provincie Groningen afkomstige Marcel Hensema) en zijn yogaende partner (gespeeld door Kim van Kooten) erven een boerderij, met een wietplantage. Niet lang na de verhuizing raakt het hele gezin verstrikt in drugshandel, compleet met schietgrage Oost-Europese handelaren.
De regisseur besluit niet verder te zoeken.
De eigenaar van de boerderij, boer Jan Offenberg, is wantrouwig over de komst van een filmploeg uit de Randstad. Een jaar eerder heeft hij de boerderij gekocht, van een andere boer, Jan Broekema. Het waren diens voorouders, Evert Broekema en zijn vrouw Trijntje, die in 1869 de gedenksteen in de gevel van het toen nieuw gebouwde voorhuis lieten metselen.
Meer dan een eeuw lang werd de boerderij van vader op zoon Broekema doorgeven. Maar bij Jan Broekema stopt het. Want Jan vindt geen vrouw. „En in een zakelijk huwelijk had ik, anders dan sommigen van mijn voorouders, geen zin.”
Jan kan het werk amper aan, de boerderij raakt in verval. Niet dat het gebrek aan comfort hem deert – wat heeft een boer nu helemaal nodig? „In koude winters was mijn adem bij het ontwaken aan de deken gevroren, dan rende ik naar de keuken waar de enige kachel stond.”
In 2011 geeft de laatste mannelijke Broekema het op. Niet lang daarvoor heeft Jan, ruim zestig jaar oud, toch nog een leuke vrouw ontmoet. Hij wil niet dat ze bij hem op de boerderij intrekt: „Bevroren dekens, dat doe je geen enkele vrouw aan.” Bovendien wil hij wel eens iets van de wereld zien. Noorwegen lijkt hem mooi, dus verkoopt hij boerderij en land, aan Offenberg, en vertrekt met zijn echtgenote naar Noorwegen.
De nieuwe eigenaar, boer Jan Offenberg uit het dertig kilometer verderop gelegen Woldendorp, voelt niet zo’n verbondenheid met de plek. En verliefd op de boerderij, zoals regisseur Nechushtan, is hij al helemaal niet. Al dat geklets over authentiek en karakteristiek, over ziel en zaligheid – wat zou het. Hij heeft Hoog Hammen gekocht voor het grasland, bedoeld om zijn koeien te voeden. De boerderij zelf is voor hem niets meer dan een vervallen pand, waar de wind door de kieren giert, de verf van de muren komt en de authentieke grupstal hopeloos verouderd is.
Bekijk het interieur van Hoog Hammen en speel de interactieve game over Hollands Hoop van de NTR
Tegen Dagblad van het Noorden zegt hij: „Die boerderij kan me eigenlijk ook geen donder schelen.” Offenberg heeft de grond gekocht vanwege de prijs: „Veel goedkoper dan die bij mij in de buurt.” Een lapje voor de handel dus, concludeert de verslaggever, voor later.
En inderdaad, niet lang na de koop zet Offenberg de boerderij weer te koop. Maar een goed bod blijft uit.
Dan verschijnt de filmploeg.
Als uitvoerend producent Kim Oomen boer Offenberg voor het eerst ontmoet, treft ze een „argwanende” man. Zo vraagt hij een bankgarantie voor de huur van de boerderij, wat ongebruikelijk is in de filmwereld. Uiteindelijk gaat hij akkoord met de komst van de filmcrew, op één voorwaarde: er mag niet op het gras worden gelopen, want dat is voor de koeien.
In de loop van 2012 beginnen de voorbereidingen voor Hollands Hoop. Buiten plant Nechushtan een groot hennepveld dat moet doorgaan voor een wietplantage. Binnen knapt de crew de pronkkamer en de keuken op; schilderijen aan de muur, kleedje over de keukentafel, lik verf over de grootste vochtplekken.
In 2012 beginnen de opnamen, in 2014 wordt de serie uitgezonden en in datzelfde jaar wint ze een Gouden Kalf voor beste televisiedrama. In één klap is Hoog Hammen een begrip. „Waar staat de boerderij uit Hollands Hoop?” wordt een veelgestelde vraag op internet. Op het eens verlaten landweggetje staat een file in het weekend, van dagjesmensen uit het hele land.
Er komt een vervolg, en nog een, en iedere keer is de boerderij ‘plaats delict’. De Groningse pers jubelt. Hollands Hoop heeft twee Groningse hoofdrolspelers, Marcel Hensema én Hoog Hammen.
Maar boer Offenberg krijgt de boerderij nog altijd niet verkocht.
Op 16 augustus 2012 beeft de aarde in Groningen, harder en vooral ook langer dan tijdens eerdere gasbevingen. Al heeft niet iedereen direct de ernst door; in het nabijgelegen Loppersum denken ze dat de brugwachter de brug over het kanaal te hard heeft laten dichtvallen.
Met een kracht van 3,6 op de schaal van Richter is de beving bij Huizinge de zwaarste in Groningen tot nu toe. De schade is groot; de historische kerk van Huizinge raakt zwaar beschadigd en tot ver in de omtrek moeten huizen worden gestut.
Foto Sake Elzinga
Ook in het veertien kilometer verderop gelegen Overschild voelen ze de schok. Hoog Hammen raakt verder beschadigd. Het fundament vertoont al scheuren, maar na de beving in Huizinge kan een volwassen man zijn onderarm erin steken. De kleinere bevingen die in de jaren daarna volgen, doen het pand geen goed. Ten tijde van de opnames voor het derde seizoen van Hollands Hoop is „het keukenaanrecht zo scheef als een glijbaan”, zegt Nechusthan.
Zo wordt de boerderij langzamerhand een steen om de nek van boer Offenberg; met zulke grote scheuren vervliegt de hoop op een koper.
Producent Oomen bedenkt een plan; ze stelt, half grappend, half serieus, voor om de boerderij in het derde, laatste seizoen op te blazen. „Dat past immers goed in het verhaal.” Offenberg gaat direct akkoord, zegt ze. Maar regisseur Nechushtan verzet zich: „No way. Dit huis heeft een ziel, dat blaas ik niet op!”
In 2014 kijkt Leanne Nobel, „net als iedere andere Groninger”, naar het eerste seizoen van Hollands Hoop. Ze herkent Hoog Hammen direct. Vijf jaar eerder heeft ze dagelijks over de smalle landweg gereden, op weg naar haar opleiding tot docent Frans, en iedere keer trok de imposante boerderij haar aandacht.
Het duurt tot 2017 tot ze Hoog Hammen van binnen ziet. De filmploeg is dan al vertrokken, de boerderij is opnieuw aan haar lot overgelaten. Het is zoals acteur Marcel Hensema later zal zeggen: „Hoog Hammen is hét symbool van Groningen. Eens een trotse, welvarende boerderij die nu dreigt te vervallen.”
Foto Sake Elzinga
Nobel kan haar nieuwsgierigheid niet bedwingen en rijdt de oprit op. De boerderij is nog altijd niet op slot. Nobel is, net als regisseur Nechushtan vijf jaar eerder, direct onder de indruk. Dat verbaast niet; als dochter van een Groningse architect die veel historische boerderijen in de provincie opknapt, is het behoud van erfgoed haar met de paplepel ingegoten.
Die dag besluit Nobel de boerderij te redden.
Samen met haar vader maakt ze een plan voor de boerderij; een „ontmoetingsplaats” met onder meer logies, horeca en een klein theater in de oude stal. Ze richt een stichting op, Hoop voor Hoog Hammen, die zorg moet dragen voor de aankoop van het pand, en zoekt in 2019 contact met het Nationaal Programma Groningen. NRC