N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Alexander Raskatov, componist Vrijdag 3 maart heeft De Nationale Opera de wereldpremière van Alexander Raskatovs opera ‘Animal farm’, naar het satirische boek van George Orwell over de Sovjet-Unie. Sinistere parallellen met het heden zijn niet te missen.
Alexander Raskatov is geboren op de dag dat Stalin begraven werd: 9 maart 1953. Raskatovs vader was chirurg en had die dag dienst in het ziekenhuis, waar vanwege de enorme drukte langs de route van de rouwstoet gerekend werd op vele gewonden. Het was er uiteindelijk maar één, hoorde Raskatov later van zijn vader: duizenden anderen gingen direct naar het mortuarium, verdrukt en vertrapt door de menigte. „Zelfs toen hij al dood was terroriseerde Stalin de mensen nog.”
Vrijdag gaat Alexander Raskatovs nieuwe opera Animal farm in première bij De Nationale Opera, als startschot van het jaarlijkse Opera Forward Festival. Amsterdam had in 2010 ook de wereldpremière van Raskatovs opera A dog’s heart, die een groot succes was en in 2017 hernomen werd. Dat beide opera’s gebaseerd zijn op werk van beroemde schrijvers is geen toeval. Raskatov, een joods-Russische bijna-zeventiger met pretogen en een wat waggelende gang, is een cultuurmens pur sang, die gruwt van de politieke elite in zijn vaderland.
Scène uit ‘Animal farm’, de nieuwe opera van de Russische componist Alexander Raskatov door DNO. Met Ned. Kamerorkest en Koor van DNO o.l.v. Bassem Akiki. Regie: Damiano Michieletto.
Milagro Elstak
Het verhaal van de Russische meester Boelgakov dat ten grondslag lag aan A dog’s heart koos Raskatov zelf. Maar Animal farm, naar het gelijknamige boek van George Orwell, was volgens Raskatov vooral het droomproject van regisseur Damiano Michieletto. Michieletto, wereldwijd zeer in trek, maakte bij DNO eerder indruk met Verdi’s Rigoletto en Rossini’s Il viaggio a Reims. Raskatov kende Orwell alleen van 1984, de dystopische roman over een samenleving waar een gedachtenpolitie de orde handhaaft. Animal farm las hij pas toen hij voor deze opera gevraagd werd.
Het satirische verhaal van Animal farm is inmiddels iconisch: gemaltraiteerde boerderijdieren komen in opstand tegen hun eigenaren – en laten hun revolutie vervolgens hopeloos ontaarden. Orwell baseerde zijn parabel uit 1945 op de Russische Revolutie en de verwording van de Sovjet-Unie. In de revolutionaire varkens zijn historische figuren en functies te herkennen: opstandleider Napoleon, vertolkt door de imposante bariton Misha Kiria, is Stalin (en net als Stalin een Georgiër); Snowball (tenor Michael Gniffke) is Trotski; en Napoleons tweede man, de misselijke Squealer (tenor James Kryshak) is een portret van het nietsontziende propaganda-apparaat. Het atelier van DNO voorzag hen van schitterende maskers.
We zijn er niet op voorbereid dat we verraden kunnen worden
„Het verhaal heeft allerlei lagen”, zegt Raskatov. „Maar wat mij meteen greep, en wat een belangrijke reden was om de opdracht aan te nemen, was het diep menselijke verhaal van Boxer (bariton Germán Olvera) en Clover (alt Helena Rasker).” Boxer is een loyaal en oersterk werkpaard, Clover een zachtaardige, bezorgde merrie. „Wanneer Boxer gewond raakt stuurt Squealer hem naar het ziekenhuis en zegt dat ze daar goed voor hem zullen zorgen. Maar in feite heeft Napoleon hem al aan de knekelboer verpatst. Het deed me denken aan de vernietigingskampen, waar joden te horen kregen dat ze mochten douchen, terwijl ze naar de gaskamers gingen. Er is ook een verhaal over een joods orkest dat Verdi’s Requiem mocht instuderen. De nazi’s behandelden hen hoffelijk, ook al wisten ze wat de musici te wachten stond.”
Alexander Raskatov Roger Cremers
Dit is de crux, denkt Raskatov: „We zijn er niet op voorbereid dat we verraden kunnen worden. Niemand waarschuwt ons. Niemand is op de hoogte – alleen zij die ons zullen verraden.”
Behalve chirurg was Raskatovs vader ook een bekende journalist van het satirische tijdschrift Krokodil. Is die dierenfascinatie soms een familietrekje? Raskatov lacht: „Misschien moet ik alleen nog muziek voor dieren schrijven! Ik weet het niet. Maar de humor heb ik in mijn jeugd meegekregen, bekende cartoonisten en karikaturisten kwamen bij ons over de vloer. Humor was een manier om dingen te zeggen die je niet kon zeggen.”
Net als in A dog’s heart is humor volop aanwezig in Animal farm, maar het is zwarte humor van het grimmige soort. Bovendien zijn er volop parallellen te trekken tussen de manipulatie en het sadisme op het toneel en de wijze waarop Rusland sinds het einde van de Koude Oorlog is afgegleden in een dictatuur. Na afloop van een repetitie in de operastudio, begin februari, en bij een doorloop op het toneel, vorige week, neemt Raskatov uitgebreid de tijd om te praten over zijn opera en over voetbal (hij is fan van Barça), maar ook over de nachtmerrie die president Poetin heeft ontketend.
Animal farm was af toen Rusland een jaar geleden Oekraïne binnenviel, vertelt Raskatov. Sterker nog: vier dagen na de inval was de eerste doorloop aan de piano in het Centre Chostakovitch in Parijs, in het bijzijn van DNO-directeur Sophie de Lint en intendanten van de andere opdrachtgevers, de Wiener Staatsoper en het Teatro Massimo in Palermo. „Toen konden we de schaal van de oorlog nog niet overzien. En tijdens het componeren was er nog helemaal geen sprake van. Maar als iemand die 41 jaar in Rusland heeft gewoond, ben ik niet verbaasd. De huidige samenleving is een uitvloeisel van het stalinisme. De persoonlijkheidscultus is giftig. Ik denk dat Rusland nog honderd jaar nodig heeft om een gezonde samenleving te worden.”
In 2018 maakte Raskatov voor de opera van Lyon GerMANIA, op teksten van Heiner Müller – ook al een politieke satire. „Kennelijk kun je je lot niet ontlopen”, grapt hij. Want datzelfde jaar componeerde Raskatov voor de inmiddels in het westen gecancelde Valery Gergiev en diens Mariinski Theater de opera Eclipse, over de opstand van de Decembristen in 1825 en het complot tegen de tsaar. Raskatov: „Zo’n onderwerp ligt momenteel een beetje gevoelig in Rusland. En Gergiev, tja. Ik weet niet of ik die opera ooit nog zal zien. Voorlopig ligt hij op de plank.”
Je zou haast denken dat Raskatov uitsluitend exuberant muziektheater maakt, maar hij heeft ook een andere kant. In december nog betoverde hij het Concertgebouw met zijn kwikzilveren hoboconcert Time’s river. Ook is hij dol op byzantijnse muziek, zoals te horen in zijn verbluffend mooie, rauw-contemplatieve cyclus Zeven woorden van Starets Silouan.
‘Déraciné’, noemt Raskatov zichzelf, afgesneden van zijn wortels. „Ik ben een Russische componist met joodse wortels en een Duits verleden.” Toen hij opgroeide en als componist zijn weg zocht was de muziek van Sjostakovitsj alomtegenwoordig. „Wij hongerden naar muziek uit het westen, we wilden alles weten over componisten als Xenakis en Scelsi en anderen. Maar nu ik al zo lang weg ben uit Rusland ben ik meer geïnteresseerd in mijn eigen wortels. Een bepaalde oosterse invloed helpt me daarbij. Ik vermijd in elk geval onpersoonlijke ‘westerse’ muziek. Mijn telefoonvriend György Kurtág zei tegen mij: je moet je eigen weg gaan, jezelf niet vergelijken met anderen.”
De verschrikkelijkste periode die hij heeft meegemaakt was Moskou in de jaren negentig, zegt Raskatov. „Je kon vermoord worden om drie roebel. Zelfs brood bemachtigen was bijna onmogelijk. Mijn gezondheid is toen sterk achteruit gegaan.” In 1994 verliet hij Rusland en vestigde zich in Duitsland, tegenwoordig woont hij nabij Parijs. „In de vroege jaren 90, bij Jeltsin, is het misgegaan. De oligarchen werden in twintig minuten miljardair. De armen werden in tien tellen nóg armer. Er is in die jaren nooit afgerekend met de Stalin-cultus Source: NRC