N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
PFAS Chemours in Dordrecht zal de uitstoot van gevaarlijke stoffen op termijn fors verlagen. Wetenschappers en actievoerders vinden het onvoldoende. „Deze uitstoot is levensgevaarlijk.”
Elke zaterdagochtend stort Kees van der Hel een paar emmers aarde voor het hek van Chemours, grond vervuild door het enorme chemische complex achter de afrastering. Afgelopen weekend deed de 68-jarige aanvoerder van actiegroep ‘Gezondheid vóór alles’ dit voor de 150ste keer. „Het blijft helaas nodig dit bedrijf er elke week weer aan te herinneren dat wij als buurtbewoners niet zitten te wachten op vergiftiging door PFAS.”
PFAS is de afkorting van per- en polyfluoralkylstoffen, een familie van duizenden chemische stoffen met een haast onbreekbare fluor-koolstofverbinding. Ze zijn hittebestendig en stoten water, vet en vuil af. Vanwege die eigenschappen zijn ze verwerkt in talrijke alledaagse producten, zoals pizzadozen, cosmetica en post-its.
Terwijl bedrijven de afgelopen decennia steeds meer toepassingen vonden, kregen wetenschappers de giftige effecten van PFAS almaar scherper in het vizier en zagen toezichthouders zich keer op keer genoodzaakt normen voor productie en gebruik aan te scherpen. De haast niet afbreekbare stoffen waren intussen overal in bodem en grondwater beland. En in menselijk bloed.
Van der Hel is er woedend over. Hij kreeg te horen dat hij te veel PFOA in zijn bloed heeft, een stof die DuPont, de voorganger van Chemours, tot ruim tien jaar geleden gebruikte. Die PFAS-soort verwekt mogelijk kanker, stelt het Europees Chemicaliën Agentschap (ECHA), EU-toezichthouder. Sliedrechter Van der Hel: „Ik woon recht onder de schoorsteen, de rook komt de hele dag over m’n huis heen. Ik krijg de volle lading. Hoe kun je als overheid je burgers blootstellen aan zo’n gevaar?”
De actievoerders willen dat de Chemours-fabriek aan de Beneden Merwede geen enkele PFAS-soort meer uitstoot. Dat is ook de wetenschappelijke consensus: Nederlanders krijgen te veel van die stoffen binnen via voedsel en water, en het is schier onmogelijk deze forever chemicals uit het milieu te verwijderen. Dus moet elke emissie naar nul. De provincie Zuid-Holland en de gemeenten Dordrecht en Sliedrecht willen dat ook, zeggen ze, maar kunnen het juridisch niet afdwingen. Ze wachten op een algeheel Europees verbod, waar Nederland al sinds 2019 voor ijvert. Als alles meezit, krijgt het in 2025 vorm.
Intussen voert DCMR, in de regio Rijnmond verantwoordelijk voor de milieuvergunningen, als wapenfeit op Chemours te hebben opgelegd de uitstoot van de bekendste gevaarlijke stoffen – PFOA en GenX – te beperken tot enkele kilo’s. Maar de milieudienst gaat niet in op de gevaren van andere PFAS die uit de schoorsteen komen. En dat zijn er veel. Chemours heeft voorlopig toestemming om bijna 60.000 kilo PFAS uit te stoten, en bijna 100.000 kilo aan fluorgassen. Van de fluorgassen is onduidelijk welk deel precies onder de definitie van PFAS valt, omdat de milieudienst zegt niet alle stoffen afzonderlijk te vergunnen. Het bedrijf moet die uitstoot stapsgewijs afbouwen en mag in 2025 nog bijna tweeduizend kilo PFAS en fluorgassen uitstoten. Tussen die ‘F-gassen’ zitten stoffen die zeer sterk bijdragen aan het broeikaseffect. Zo mag Chemours dit jaar ruim 40.000 kilo HFK-23 de lucht in laten gaan. In CO2-equivalenten is dit ongeveer gelijk aan de hele uitstoot van de stad Dordrecht.
Onder de PFAS die bij het bedrijf nog uit de schoorsteen komen, valt bijna 20.000 kilo HFP. Die stof kan mogelijk nierkanker veroorzaken, volgens milieu- en gezondheidsinstituut RIVM en het ECHA. Omdat HFP in de lucht snel verdunt, is er geen direct gevaar dat iemand er via die weg te veel van binnenkrijgt. Maar in de atmosfeer breekt HFP af in onder meer niet-afbreekbaar TFA, een PFAS die dan weer tot op grote afstand kan neerslaan op bodem en oppervlaktewater. De Duitse milieudienst UBA schrijft in een recente studie dat de effecten ervan op lange termijn nog zeer onduidelijk zijn en dat volgende generaties ermee opgezadeld worden. Op de acht locaties waar RIWA, de vereniging van rivierwaterbedrijven in Nederland, metingen doet, ligt de concentratie TFA boven haar streefwaarde. Een methode om de stof uit het drinkwater te verwijderen is er niet.
„Deze emissies toestaan is spelen met vuur”, zegt Martin Scheringer, milieuchemicus aan het Zwiterse federale technologie-instituut ETH in Zürich en coördinator van het Global PFAS Science Panel, een internationaal samenwerkingsverband van PFAS-experts. „Bijna 60.000 kilo PFAS is veel te veel.”
Dat Chemours de uitstoot volgens de vergunning met zo’n 99 procent moet verlagen, stemt Scheringer niet tevreden. „Uit milieuoogpunt duurt dit te lang en zijn de emissies duidelijk te hoog. Elke kilo PFAS is er een te veel.”
En dan is er nog ‘6:2 FTS’. Dat Chemours met die stof werkte, ontdekten omliggende gemeenten in 2019, toen ze rapporten over verontreiniging van hun bodem uitplozen. Tot hun verbazing kwam deze stof in de toen geldende vergunning, uit 2013, helemaal niet voor. Daarvoor was een codenaam gebruikt: Surfactant 2. Alleen lozing ervan op het riool was toegestaan, emissie naar de lucht niet. Maar dat was jarenlang wél gebeurd. Toch kreeg Chemours geen boete of sanctie opgelegd. Het had die emissie naar de lucht immers zelf ontdekt, aldus DCMR. En aangezien het daarna permissie voor die uitstoot had gevraagd, was er „geen aanleiding voor handhavend optreden”.
In de nieuwe vergunning, sinds eind vorig jaar van kracht, staat 6:2 FTS inmiddels vermeld. Maar nu zijn er zes andere geheime stoffen, met codenamen als P400 en Z. Of deze substanties gevaarlijk zijn, valt niet te achterhalen. DCMR en Chemours beroepen zich op „bedrijfsgeheimen”. Het belang van de burger om over deze informatie te beschikken, zou niet opwegen tegen het economische belang van het bedrijf om concurrentiegevoelige informatie voor zichzelf te houden. Volgens de DCMR en Chemours komen de stoffen niet in het milieu. Bij 6:2 FTS zou dat ook niet gebeuren, maar dat bleek achteraf niet te kloppen.
De Dordtse fabriek mag ook 63 kilo PFIB uitstoten, een stof die de Verenigde Naties als chemisch wapen bestempelen. Jacob de Boer, emeritus hoogleraar aan de Vrije Universiteit en PFAS-expert, noemt dat levensgevaarlijk. „Hier zou echt geen vergunning voor mogen worden afgegeven.” Al jaren voert hij publiekelijk strijd tegen deze stof. „Ik vind dat het bedrijf verplicht moet worden PFIB voor 100 procent op te vangen en weg te zuiveren.”
Volgens DCMR is met modelberekeningen vastgesteld dat deze uitstoot niet gevaarlijk is – ook omdat Chemours PFIB niet opslaat en de stof dus niet plotseling in grote hoeveelheden kan vrijkomen. De Boer benadrukt: „Twee keer inademen en je bent gewoon dood.”
Sliedrecht, september 2022. „Nul uit de pijp”, staat op het spandoek dat Kees van der Hel ophangt buiten de deur van sportcentrum De Lockhorst. De gemeente houdt er een informatiebijeenkomst over PFAS. De actievoerder wacht nog even buiten voor de vergadering begint, maar van een frisse neus halen is geen sprake. „Chemours ligt een paar kilometer verderop en de wind staat deze kant op.”
Binnen vragen lokale oppositiepartijen en bezorgde burgers waarom die ‘nul uit de pijp’ nog steeds niet geregeld is. „De vragen zijn terecht”, zegt Bart de Hoop, die als programmaleider bij DCMR betrokken was bij het opstellen van de vergunning. „Maar het antwoord is een beetje flauw: zo zit onze wetgeving niet in elkaar. Je kan als milieudienst deze stoffen niet zomaar verbieden.”
De Hoop legt uit dat de provincie de uitstoot wil minimaliseren op basis van de best beschikbare technieken. Maar wat is zo min mogelijk, en wat zijn die technieken? Dat is samen met een ingenieursbureau bekeken, en op basis daarvan is de nieuwe vergunning opgesteld die de uitstoot per 1 januari 2025 terugbrengt naar een fractie van de huidige emissies. „We zetten ons in voor vermindering van de uitstoot, maar wel op basis van wat binnen de wet mogelijk is.”
Nu al kan en moet de overheid meer doen om de emissies snel te beperken, oordeelt Isabelle Larmuseau, een Vlaamse milieujurist gespecialiseerd in Europees vergunningenrecht. Ze heeft zich veel beziggehouden met de PFAS-affaire rond 3M in het Belgische Zwijndrecht, een concurrent van Chemours.
Larmuseau wijst op de Europese Richtlijn Industriële Emissies, die een milieuzorgplicht omvat. „De overheid moet de exploitant in zijn vergunning uitdrukkelijk verplichten steeds alle nodige maatregelen te nemen om schade en hinder te voorkomen. Als de uitstoot van stoffen het milieu aanwijsbaar schaadt, moet de overheid het bedrijf opleggen de emissie te verminderen of zelfs helemaal stop te zetten.” Dat laatste kan volgens haar al als zoveel schadelijke stoffen in het milieu aanwezig zijn dat de concentraties hoger liggen dan de milieukwaliteitsdoelstelling. „Als het bad vol is, mag je er niets meer aan toevoegen.”
Dat de omgeving van Chemours al te veel belast is met PFAS, blijkt uit onderzoek van het RIVM. Daarom is omwonenden op een kilometer ten noordoosten van het chemiecomplex geadviseerd niet langer groenten uit eigen tuin te eten. Het instituut berichtte onlangs ook dat Nederlanders te veel van de stoffen binnenkrijgen via hun drinkwater. Waterbedrijven Oasen en Evides, die water uit de Merwede winnen, hebben dan ook bezwaar gemaakt tegen de vergunning voor Chemours.
De wethouders Tanja de Jonge (GroenLinks, Dordrecht) en Roelant Bijderwieden (VVD, Sliedrecht) zijn het ondanks hun verschillende politieke signatuur met elkaar eens: de uitstoot van PFAS m Source: NRC